Ιντερλούδια

I.
Θυμήθηκα κάτι παλιές εποχές.

II.
Εδώ και βδομάδες παίζει αυτό μέσα στο κεφάλι μου, σόττο βότσε. Το ρεφραίν του ακούγεται σαν leimotif για λίγο και μετά σβήνει, σε φαινομενικά άσχετες στιγμές. Μόλις απόψε έμαθα ότι πρόκειται για τραγούδι της Del Rey.

III.
Βρήκα αυτό το πολύ ωραίο απόσπασμα από το ποίημα The Cure at Troy του Seamus Heaney:

Human beings suffer,
they torture one another,
they get hurt and get hard.
No poem or play or song
can fully right a wrong
inflicted or endured.

[...]

History says, Don't hope
on this side of the grave.
But then, once in a lifetime
the longed-for tidal wave
of justice can rise up,
and hope and history rhyme.

IV.
Σήμερα έμαθα ότι το ακριβό φαρμάκι της ιατρικής επιστήμης έκαψε κάτι καρκινικούς όγκους. Απόψε λοιπόν υψώνω το ποτήρι μου στον αγωνιστή. Κι έχω κι απόψε πλήρη επίγνωση ότι μεγάλο μέρος και της δικής μου ευημερίας αλλά και της ευτυχίας υπάρχει χάρη στους γιατρούς, στα φάρμακα, στον τρομερό 20ο αιώνα και σε ό,τι τον ακολουθεί.

Ο τρομερός 20ος αιώνας. Ο αιώνας στον οποίο οι εχθροί του Διαφωτισμού φρόντισαν οι ίδιοι να εκπληρώσουν τη δική τους προφητεία. Την προφητεία ότι ο Διαφωτισμός κάνει λάθος, κι ότι η πρόοδος δεν είναι ούτε αναπόφευκτη ούτε ακατάσχετη. Κι έτσι ο 21ος κληρονομεί ανθεκτικούς ολοκληρωτισμούς, φρίκη που επιστρέφει ξανά και ξανά, γενικευμένη αδικία και εξαθλίωση, πανάρχαια δεισιδαιμονία, καινούργιους δαίμονες. Με το τελευταίο ένιωσα ναυτία. Αλλά, βεβαίως, "η μηχανή και η φύση ποτέ δε θα μου προκαλούσαν εμετό. Μόνο ο άνθρωπος".

V.
Γενικά, εδώ και βδομάδες αισθάνομαι κάθε τόσο να ακούω αυτή την ομιλία:

A day may come when the courage of men fails, when we forsake our friends and break all bonds of fellowship; but it is not this day.

An hour of wolves and shattered shields, when the age of men comes crashing down, but it is not this day.

This day we fight.

VI.
Όλα αυτά τα σημείωσα σήμερα γιατί χάζευα μετά τις 5. Αλλά δεν είναι κάθε μέρα του Α-Γιαννιού.

[Δεν έχω τίτλο]

Λόγια, πάλι λόγια. Βαρέθηκα.

Υπάρχει μια σειρά από θέματα, λοιπόν. Δεν μπορώ να τα συνθέσω σε κάτι ολοκληρωμένο, πολύ περισσότερο σε κάτι που θα οδηγεί κάπου. Επιπλέον έχουμε πήξει από γνώμες, πόνο, δημηγορίες, διακηρύξεις, αίμα, απόψεις, προβλέψεις, καταγγελίες, οργή, διαγνώσεις, χειροκροτήματα, θυμό, επικλήσεις, αναλύσεις, μίσος, διαγγέλματα, ισοσκελισμούς, απειλές, αγριότητα, υποσχέσεις, χυδαιότητες, κατάρες, καλέσματα, κηρύγματα, ετυμηγορίες, προτροπές, ιερεμιάδες, χλευασμούς, ξυπνάδες. Ποιος έχει ανάγκη από ακόμα μια κουβέντα.

Γραφ' τα κι ας είναι.

α.

Θα το επαναλαμβάνω μέχρι να με διαβάζω μόνος εγώ: η κριτική σκέψη, η περιέργεια, η αναλυτική ικανότητα και η απορία-αμφιβολία δεν καλλιεργούνται στο ελληνικό σχολείο για εθνικούς λόγους. Πρόκειται για στρατηγική του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος: αν ενθαρρύνεις την αμφιβολία και την περιέργεια στα παιδιά, αν τα προτρέπεις να ψάξουν και να εξετάσουν και να ασκήσουν κριτική, κινδυνεύεις να κλονίσεις την πίστη τους στην εθνική ιδεολογία της ομοιογένειας-συνέχειας-ανωτερότητας-ιδιαιτερότητας του ελληνισμού. Ωστόσο, από τη στιγμή που αποκαταστάθηκε η δημοκρατία στη χώρα συνέπεια αυτής της στρατηγικής είναι ότι αποκτήσαμε πολίτες (και ψηφοφόρους) οι οποίοι είναι ευάλωτοι στην προπαγάνδα και ανίκανοι να σκεφτούν καθαρά και συγκροτημένα, περισσότερο απ' όσο θα περίμενε κανείς.

Δεν μπορούμε να σκεφτούμε καθαρά και συγκροτημένα σημαίνει ότι κατανοούμε πρόσωπα, πράγματα και καταστάσεις

1. στη βάση σαρωτικών γενικεύσεων, άρα αδυνατούμε να σκεφτούμε πολιτικά, κάτι που απαιτεί να κάνεις λεπτές αλλά ουσιώδεις διακρίσεις ή
2. ως αντιθετικά δίπολα, άρα γινόμαστε ευάλωτοι σε εκβιαστικά διλήμματα.

Ένα παράδειγμα που θέλω να φέρω δεν είναι από το πρόσφατο περιστατικό με τον υπόδικο ναζί Κασιδιάρη και τις πραγματικά ανησυχητικές αντιδράσεις μεγάλου μέρους της κοινής γνώμης, αν και θα ταίριαζαν γάντι· είναι με αφορμή  αυτό:

Η αστυνομία μπαίνει σε θέατρο και συλλαμβάνει τους ηθοποιούς του έργου Corpus Christi για προσβολή των θείων, επειδή το έργο παρουσιάζει τον Κύριο και τους μαθητές Του ως ένα τρελό γκέι παρεάκι. Αντιπαρέρχομαι

1. τον σουρεαλισμό του περιστατικού και την αιτιολόγηση της εφόδου μιας αστυνομίας ξεφτιλισμένης, ακριβής στα πίτουρα και φτηνής στο στάρι,
2. την ποταπότητα μιας δικαιοσύνης αποπληκτικά τυπολατρικής και
3. τη χυδαιότητα μιας κοινωνίας που χειροκροτεί (όπως χειροκροτεί την αυτοδικία του παλληκαριού που μετανόησε για τον φόνο του διαρρήκτη) -- είπαμε, αρκεί πια με τις καταγγελίες -- και μένω στη δήλωση του σκηνοθέτη:

«Να αποφεύγουμε να καταδικάζουμε κάτι εάν δεν έχουμε προσωπική γνώμη γιατί κάτι τέτοιο είναι ρατσισμός.»

Ο ρατσισμός ως σαρωτική γενίκευση, συν μια γενικότερη σύγχυση. Από έναν άνθρωπο που έχει ανεβάσει τουλάχιστον μία παράσταση στη ζωή του, άρα μάλλον ξέρει γράμματα. Δε φταίει όμως αυτός. Ελληνικό σχολείο έβγαλε, ελληνικά έντυπα διαβάζει, ελληνικά ΜΜΕ καταναλώνει, με Έλληνες μιλάει...

Φίλοι, την έχουμε πατήσει άγρια ως λαός: το μόνο που θα μας σώσει είναι πολιτική σκέψη και πολιτική δράση. Αλλά πώς να γεννηθεί πολιτική σκέψη; Η κριτική σκέψη, η περιέργεια, η αναλυτική ικανότητα και η απορία-αμφιβολία θα μπορούσαν τελικά να είχανε σώσει την πατρίδα.

β.

Το μίσος είναι διαρκές και άσβεστο στην ελληνική κοινωνία τουλάχιστον από τον καιρό του Εθνικού Διχασμού. Μιλάω για το μίσος ως πολιτική συμπεριφορά, ως μια αναλυτική κατηγορία την οποία χρησιμοποιούμε (συγκαλυμμένα συνήθως) όταν μιλάμε για τα κοινά στην Ελλάδα. Αυτό που λέω μπορεί να διαβαστεί και σε συνάρτηση, χωρίς όμως να ταυτίζεται, με αυτό που λέει ο Καρασαρίνης εδώ: θεωρώ ότι το ζήτημα δεν είναι ο λόγος για τη βία αλλά η προϋπόθεση του μίσους που ενυπάρχει στον ελληνικό πολιτικό λόγο. O mao θα το ονόμαζε αδυναμία να κοιτάξουμε μπροστά, διαρκή επιστροφή στο παρελθόν όπως το αντιλαμβανόμαστε: στο 1453, στο 1922, στο 1944, στο 1974 κτλ. Δεν είναι όμως μόνον η προγονοπληξία και η ομφαλοσκόπηση, είναι και το μίσος που χρωματίζει αυτή τη διαρκή ενασχόληση με τα φαντάσματα του συλλογικού παρελθόντος: η γενικευμένη απέχθεια, η απρόσωπη αποστροφή, η οργή που καταριέται κι εύχεται θάνατο και συμφορά, η ανάγκη για αίμα, κρεμάλα, απόσπασμα, φωτιά.

Μέχρι το 2008 το μίσος είχε σαφείς αποδέκτες: τον Τούρκο, τον Βούλγαρο, τον (αντι)βενιζελικό, το κουμμούνι / τον αριστερό, τον μοναρχοφασίστα / δεξιό. Υποτίθεται ότι το μίσος καταλάγιασε τη δεκαετία του '80 (ή έμεινε με μόνον αποδέκτη τον Τούρκο) και το 1991 απέκτησε καινούργιο αποδέκτη: τον Αλβανό / ξένο. Τον Δεκέμβριο του 2008 καταλύθηκαν και αυτά τα στεγανά, το μίσος πλέον διαχυθηκε και διαπότισε ολόκληρη την κοινωνία. Ο καθένας πια μπορεί να μισεί οποιονδήποτε άλλο και για οποιονδήποτε λόγο. Επαναλαμβάνω: μιλάω για το μίσος ως γνώμονα και κίνητρο κοινωνικής συμπεριφοράς και πολιτικής δράσης.

Από αυτή την άποψη, μια εγκληματική ναζιστική οργάνωση που επανιδρύεται ως κόμμα μίσους έχει πολλή δουλειά να κάνει και θα συνεχίσουμε να τη βλέπουμε στις επόμενες Βουλές. Ιδίως τώρα που τα κόμματα-σουπερμάρκετ επιτέλους μάς άφησαν χρόνους.

γ.

Το ΚΚΕ φέρει ευθύνη για πάρα πολλά: για όλα όσα ξέρουμε καλά, για την ποδηγέτηση του άνθους της καλλιτεχνικής και πολιτιστικής δραστηριότητας επί δεκαετίες, για την νεκροφάνεια στην οποία έχει περιπέσει από το 2010. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο, πταίσμα σε σύγκριση με άλλα: απενοχοποίησε την έννοια 'φασίστας'.

Έχουμε στενούς οικογενειακούς φίλους που είναι στελέχη του ΚΚΕ, ας πω 'επιφανή στελέχη' αν και είναι τίμιοι και διαβασμένοι αγωνιστές και άνθρωποι. Τέλος πάντων, πέρασα την εφηβεία μου -- όπως κι άλλοι στη γενιά μου -- να τους ακούω να ονομάζουν "φασίστα" οποιονδήποτε διαφωνούσε με το Κόμμα και δεν ήταν μαρξιστής (ως γνωστόν, για τους εκτός Κόμματος μαρξιστές υπάρχουν άλλοι όροι, κάποιοι καλιαρντοί κιόλας). Στο τέλος κατέληγες να μην μπορείς (όταν ήμουν φοιτητής) να πεις τον πραγματικό φασίστα "φασίστα", αφού στο μυαλό σου 'φασίστας' είναι απλώς ο μη-ΚΚΕ, άρα ο όρος 'φασίστας' κατέληγε τελείως ξεχειλωμένος και ενίοτε έως και τιμητικός. Σιγά σιγά καταλαβαίναμε κι εμείς ότι όταν κανείς κατήγγελλε κάποιον για φασίστα ήταν ή κνίτης ή κάπως υπερβολικός τέλος πάντων.

Έτσι καταλήξαμε καλλιεπείς ευφημισμοί όπως 'ακροδεξιός' να αποδίδονται όχι σε ακραίους εθνικιστές και οπαδούς του ολοκληρωτισμού, αλλά σε πραγματικούς φασίστες. Φτάσαμε άνθρωποι που είναι απλώς αντικομμουνιστές να αυτοαποκαλούνται 'φασίστες', θεωρώντας ότι είναι περίπου τιμητικός τίτλος. Κι εδώ δε μιλάμε για λέξεις, οι λέξεις είναι ασήμαντες. Μιλάμε για έννοιες και για το ξεχείλωμά τους, μιλάμε για σημαντική συμβολή στον εννοιακό και διανοητικό πολτό μέσα στον οποίο κολυμπάμε, από τη μια ανερμάτιστοι και από την άλλη ανίκανοι να επιπλεύσουμε πάνω του. Μιλάμε για το "όλοι το ίδιο είμαστε" που τόσο παραστατικά και ανησυχαστικά εικονογραφεί αυτό το έργο.

Extra euro nullus salvus?

Ποτέ μα ποτέ δε με έπεισε η απειλή περί εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ, ενώ όλοι οι άλλοι παραμένουν, λέει, "μέσα" στο ευρώ. Περισσότερο ρεαλιστικό έβρισκα και βρίσκω ένα ενδεχόμενο κατάρρευσης του ευρώ, και πολύ πιο ανησυχητικό βεβαίως.

Δε νομίζω ότι είναι δυνατό να βγει η Ελλάδα από το ευρώ. Όχι λόγω διεθνών συνθηκών, ούτε γιατί θα ήταν ηθική ήττα της ΕΕ. Άλλωστε, η ηθική και το ευρωπαϊκό ιδεώδες άρχισαν να αφορούν ολοένα και λιγότερο την ΕΕ ως οργανισμό όταν

α) Στο όνομα του ευρωπαϊκού ιδεώδους μπήκαν στην Ένωση κράτη-πελάτες των Αμερικανών όπως η Πολωνία και η Τσεχία, τα οποία σίγουρα θα σαμποτάριζαν (και το έπραξαν) τις προσπάθειες πολιτικής ενοποίησης της ΕΕ και τις απόπειρες σύμπηξης μιας κοινής ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής, με τις ευλογίες και των Βρετανών (που ήταν και είναι ο μόνιμος 'αντίδικος της Ευρώπης διάβολος', αν και μέσα στην Ένωση).

β) Με γνώμονα τον σεβασμό της κυριαρχίας των κρατών μελών εγκαταλείφθηκαν αφενός τα σενάρια φεντεραλισμού (αφού θα εκχωρούνταν κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών μελών σε εκλεγμένα πανευρωπαϊκά όργανα) αλλά και της αναδιοργάνωσης της Ένωσης σε επίπεδο περιφερειών ("εδώ δε συνεννοούμαστε 15 μέρη, θα συνεννοηθούμε 270;"). Έτσι, αντί να εκχωρηθούν κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών μελών σε εκλεγμένα όργανα όπως το Ευρωκοινοβούλιο, η ΕΕ κατέληξε με δοτά και διορισμένα όργανα και θεσμούς. Όργανα και θεσμούς που ονομαστικά μεν λογοδοτούν στις κυβερνήσεις των κρατών-μελών, αλλά εύκολα ποδηγετούνται από συνασπισμούς ισχυρότερων κρατών-μελών, όπως ο γαλλογερμανικός άξονας. Κι έτσι, και εκχωρήθηκαν κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών μελών και ευρωπαϊκή δημοκρατία δεν έχουμε.

γ) Η Επιτροπή και τα όργανα που την περιτριγυρίζουν εγκατέλειψαν τις προσπάθειες για πολιτισμική συναντίληψη (χαχά) και πολιτική ενοποίηση, με βάση και το β. παραπάνω, και έκαναν την ΕΕ μια μεγάλη ΕΟΚ, έχοντας ασπαστεί -- με ζέση που θυμίζει εκχριστιανισμούς ευγενών στην εποχή του Διοκλητιανού -- τη νεοφιλελεύθερη θρησκεία. Κι εδώ μπαίνει η συζήτηση πού θα ήταν η αμερικανική οικονομία και το δολάριο χωρίς ομοσπονδιακή κυβέρνηση, αν δε σπονσοράριζε ο Καλιφορνέζος κι ο Τεξανός φορολογούμενος τις πολιτείες του Μισσισσιπή, της Αλαμπάμας κτλ.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η ΕΕ, ένας θεσμός έτοιμος να βρυκολακιάσει, δε θα είχε κανένα πρόβλημα να εκδιώξει την Ελλάδα από το ευρώ.

Απλούστατα, όμως, αν εκδιωκόταν η Ελλάδα από το ευρώ, το ευρώ θα κατέρρεε οσονούπω, χαοτικά κι επώδυνα. Και από αυτήν την άποψη ακόμα, η προστυχη, βλακώδης και παλαιοπασοκική διαφήμιση της ΝΔ είναι εκτός πραγματικότητας.

Τέλος, αν παραμένω ευρωπαϊστής είναι επειδή θέλω να απαλλαγούμε σιγά σιγά από τα 40-τόσα κράτη έθνη στην ευρωπαϊκή ήπειρο, επειδή πιστεύω σε έναν ευρωπαϊκό χώρο ελεύθερης μετακίνησης και εγκατάστασης, συναντίληψης, συνάντησης λαών και πολιτισμών, αλληλεγγύης, συντονισμένων αγώνων και προσπαθειών.

Το πόσο ντεπασέ ακούγονται τα παραπάνω μάς δίνει το μέτρο των αναγκαίων αγώνων και της απαραίτητης δουλειάς που πρέπει να γίνει. Επίσης, μας δίνει το μέτρο του ιστορικού σφάλματος που διαπράξαμε οι λαοί της Ευρώπης: ότι απαθώς εμπιστευτήκαμε την ευρωπαϊκή ενοποίηση στους πολιτικούς, στους γραφειοκράτες, στους τεχνοκράτες του χρήματος και σε ένα ενιαίο νόμισμα. Όσο κι αν με συγκινεί, ακόμα και σήμερα, όταν βλέπω τις διαφορετικές εθνικές όψεις πάνω στα κέρματα του ευρώ, αν είναι να σωθεί η Ευρώπη των λαών και των πολιτισμών της, ας πεθάνει το ευρώ· κι ογλήγορα.

Αριστερή Κυβέρνηση

Παρακολουθώ τι γίνεται στη μεσεκλογική περίοδο απ' έξω από τη χώρα.

Το θέαμα εντός Ελλάδος είναι τραγελαφικό και θα μπορούσε να χαρακτηριστεί κωμικό, εάν δεν ήτανε τόσο βάρβαρη κι οικτρή η κατάσταση στην οποία τα ΜΜΕ θέλουν να κρατήσουν τον ελληνικό λαό, ώστε να συνεχίσουν τον ρόλο τους ως παράγοντες κι αυθεντίες. Τα μέσα ενημέρωσης λοιπόν χτυπούν από παντού και με σφοδρότητα το δεύτερο κόμμα, καταλογίζοντάς του όσα θα έπρεπε να καταλογίζονται (τώρα, όχι μόνον παλιότερα) είτε στο πρώτο κόμμα (ασυνέπεια, ανίερες συμμαχίες, υποκρισία, κούφια ρητορεία, ψεύδη, υστεροβουλία...) είτε στο ΠΑΣΟΚ (αλαζονεία, επιπολαιότητα, ασυνάρτητες θέσεις, παχειά ρητορεία, πλήρη απώλεια επαφής με τον πλανήτη Γη).

Ταυτόχρονα η εικόνα εκτός Ελλάδος είναι συναρπαστική: το αδιαπραγμάτευτο Μνημόνιο, ο σκληρός αλλά αναγκαίος μονόδρομος, η αναπόδραστη πειθαρχία, το δόγμα ότι ανάπτυξη θα επέλθει μέσα από τη φτωχοποίηση, την εξαθλίωση και τον εξανδραποδισμό του ελληνικού λαού -- όλα αυτά αμφισβητούνται, ελέγχονται και εντέλει αναιρούνται. Μόνο και μόνο γιατί βούλιαξαν τα δύο μιαρά κομματικά πολυκαταστήματα (αν και το πρώτο πασχίζει να διατηρήσει τη βιτρίνα πολυκαταστήματος προσκαλώντας σε σύμπραξη πάγκους, παράγκες και πανέρια), τα εν Ελλάδι παραρτήματα του αγριοκαπιταλιστικού και νεοφιλελεύθερου franchise. Μόνο και μόνο γιατί το πρόβλημα της Ελλάδας, όποια και αν ήταν η οικονομική αφορμή του, εξαρχής υπήρξε πολιτικό και πολιτικής φύσεως. Ούτε λεφτόδεντρα που μαράθηκαν, ούτε "έκοψε το βερεσέ ο μπακάλης", ούτε ο μπαρμπα-Τέτοιος από τα Γρεβενά, ούτε τεμπελιά και διαφθορά, ούτε αχανής δημόσιος τομέας, ούτε "μαζί τα φάγαμε", ούτε όλοι αυτοί οι δογματικοί πομφόλυγες νεοφιλελεύθερων ρητόρων και  κάποιων ησσόνων στοχαστών, πομφόλυγες που σκάζουν ένας ένας αφήνοντας λεκέδες μικροσκοπικούς ως μόνη ανάμνηση των ορθολογιζόντων ιριδισμών τους. Μόνο και μόνο επειδή το μόνο κόμμα που σοβαρά αντιστάθηκε στην απόλυτη και αδήριτη ανάγκη να ζευτούμε κάτω από δύο Μνημόνια τριπλασίασε την εκλογική επιρροή του.

Καταπώς φαίνεται, παρά τη συστηματική επίθεση εναντίον του -- ή χάρη σε αυτήν -- και παρά τα συκοφαντικά, υβριστικά, νοσηρώς ευφάνταστα, ψυχροπολεμικά και ακροβατικώς καζουιστικά ευρήματα των ΜΜΕ -- ή και χάρη σε αυτά -- ο ΣΥΡΙΖΑ ενισχύεται. Ακόμα και αν καταφέρουν τα Ηνωμένα Αποστάσια του κυρίου Σαμαρά να σχηματίσουν κυβέρνηση, θα βρουν πραγματική αντιπολίτευση απέναντί τους. Όσο για το ενδεχόμενο αριστερής κυβέρνησης, νομίζω ότι θα έχουμε να κάνουμε με ιστορικό γεγονός που ίσως και να αλλάξει την Ευρώπη (όπως ισχυρίστηκε πρόσφατα ο υπερφίαλος ξερόλας, αλλά με αναλαμπές, Ζίζεκ).

Νεώτερες αθηναϊκές ιστορίες (σύντομες)

"Να πας στη χώρα σου"

Την πρώτη φορά που άκουσα το "να πας στη χώρα σου" ήμουν έξω από ένα στρατόπεδο στην Αγγλία. Μου το είπε ένας μεθυσμένος στρατιώτης που μας ακολουθούσε μέσα στο σκοτάδι: στην Αγγλία ο δημόσιος φωτισμός είναι περίπου σοσιαλιστική σπατάλη και, εσχάτως, ενεργειακή αμαρτία. Για καλή μας τύχη, έστριψε στην πύλη και μπήκε στο στρατόπεδο. Συνόδευα τρείς συμπατριώτισσές μου, εκ των οποίων οι δύο ήταν κοριτσάκια που μόλις είχανε φτάσει από τον μακρινό νότο της πατρίδας μου -- ούτε πώς χρησιμοποιούνται οι πιστωτικές κάρτες δεν ήξεραν. Υπενθυμίζω ότι τότε οι τράπεζες έδιναν πιστωτικές κάρτες σε όλους: έπρεπε να ξοδεύουμε και να αγοράζουμε και να δανειζόμαστε τότε, δεν το είχαν τότε για κακό. Άλλες εποχές.

Τη δεύτερη φορά το άκουσα πέντε χρόνια μετά, στο μαγικό νησί που, όπως αραιά και πού μου υπενθυμίζουν, με φιλοξενεί. Βεβαίως, δεν είμαι βέβαιος ότι κατανοώ τι σημαίνει φιλοξενία μετά φόρου (και καταβολής κοινωνικών ασφαλίσεων). Πάντως μου το είπαν ότι, αν δε μου αρέσει εδώ, μπορώ κάλλιστα να γυρίσω στη χώρα μου. Βεβαίως τότε δεν ήμουν ετοιμόλογος. Ούτε τώρα είμαι όσο θα έπρεπε. Θα μπορούσα να είχα πει σε αυτόν που με προέτρεπε να γυρίσω στη χώρα μου ότι, αν εγκαταλείψω εγώ και οι αλλοδαποί ομότεχνοί μου τη χώρα του, η χώρα του θα βρεθεί σε αμήχανη θέση.

Την τρίτη φορά το άκουσα στην οδό Βουλής, μεταξύ του Ίκαρου και του Άριστου (το οποίο έχει ψευτίσει τόσο την τυρόπιτά του, ώστε κάνει του Μαμ να φαντάζει αμβροσία). Ανάμεσα στον Ίκαρο και στο Άριστον ήταν καθισμένος ένας μάλλον νοτιοασιάτης καλοντυμένος, σε ηλικία φοιτητή, που έτεινε κάπως διστακτικά το χέρι, ίσως σε πρόβα επαιτείας. Μπροστά μου πήγαινε ένας κύριος που φορούσε ένα κίτρινο πόλο. Μύριζε όπως μύριζαν οι δημόσιες συγκοινωνίες όταν ήμουν παιδί: απλυσιά ημερών που έχει ποτίσει καλά και το ίδιο ρούχο που φοριέται ξανά και ξανά -- το κίτρινο πόλο στην περίπτωσή μας. Είχε το προκοίλι όχι του πότη και γλεντζέ αλλά του μια ζωή κακοταϊσμένου. Ήταν κοντός και λιπαρός. Γύρισε στον νεαρό που καθόταν μεταξύ Ίκαρου και Άριστου και του είπε: "να πας στη χώρα σου".

Τον ακολούθησα μέχρι την Κολοκοτρώνη, στρίψαμε κι οι δυο δεξιά. Πήγαινα σε ένα από τα αγαπημένα μου μπαρ, το 42, κι ας έχω καθήσει εκεί μία και μοναδκή φορά στη ζωή μου. Μετά σκέφτηκα ότι είναι νωρίς για αλκοόλ και έκανα μεταβολή για το

Μπαρτέσσερα

όπου κάποτε με πότισαν μπόμπες και κατόπιν ξέρναγα για ώρες, προς μεγάλη θυμηδία του αγαπητού ζεύγους Γ+Γ, οι οποίοι προσπαθούσανε να με νταντέψουν χωρίς όμως να με πατρονάρουν (κι εγώ ξέρναγα συστηματικώς). Κάθησα και παρήγγειλα καφέ.

Το φως ήταν αυτό το φως που όσοι δεν έχετε ζήσει μακριά από την Αθήνα δεν το εκτιμάτε. Το έπινα με περισσότερη όρεξη από τον φρέντο -- άλλωστε εγώ τζιν ήθελα αλλά έκανα κράτει. Άκουγα συζητήσεις, αποσπάσματα συζητήσεων, γύρω μου: ότι οι δώδεκα πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος βρίσκονται και μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο, κάτι που εξηγεί γιατί η αστρολογία βγαίνει· ότι η Χ είναι εμπαθής και κακόβουλη και μας τα έχει κάνει μπαλόνια, τουλάχιστον έτσι ισχυριζόταν ένας άντρας που δεν άφηνε τη γυναίκα που συνόδευε να μιλησει καθόλου και θα ήθελα να του πω ότι αν δε θέλει να ακούει τη γυναίκα που συνοδεύει (κι ας είναι απλή συνάδερφος και όχι ραντεβουδέ κατάσταση), καλύτερα να βγει με μια γυναίκα που θα θέλει να ακούει να του μιλάει, παρά να της μιλάει εκείνος -- κι όχι μόνο για λόγους πρακτικούς. Τα περιστέρια έκαναν αυτό που κάνουν τα περιστέρια: το αρπακτικό, αλλά με χάρη και μπαμπεσιά (έχετε δει πώς τσιμπάνε το τρίμμα τη σφολιάτα;). Απέναντί μου ένας τύπος έπινε καφέ χωρίς να έχει ανάγκη να αναπαύσει το βλέμμα του σε κάποια οθόνη, περίμενε όμως. Τελικά χτύπησε το τηλέφωνο, απάντησε, πλήρωσε, έφυγε. Το φως ήταν ανυπόφορο, μαυλιστικό, και, το κυριότερο, σιγά σιγά χανόταν. Πλήρωσα και βγήκα έξω. Ξεκίνησα να περπατώ ώσπου έφτασα σε ένα μαγαζί με

Συστήματα παρακολούθησης

στου οποίου τη βιτρίνα κάθε είδος προς πώληση είχε επεξηγηματικό καρτελάκι. Έτσι κατάλαβα πώς γυρίζονται όλες αυτές οι λεγόμενες ερασιτεχνικές πορνοταινιούλες: κάμερα σε αρκουδάκι (για να παρακολουθείτε την νταντά που προσέχει το παιδί σας), κάμερα ματάκι πόρτας, κτλ. Συσκευές για ωτακουστές. Συναγερμοί. Με τη φωτογραφική μου μηχανή στο χέρι, έστριψα δεξιά και περιπλανήθηκα στα στενά. Περπάτησα ώρες και τράβηξα πολλές φωτογραφίες. Οι περισσότερες, βεβαίως, αδιάφορες. Επειδή δεν μπορώ να τραβάω αγνώστους. Παρά μόνο με τρελό ζουμ. Φωτογραφίες όμως που δεν τις βαραίνει η ανθρώπινη παρουσία και η ανθρώπινη μορφή τι είναι; Καρποστάλ για κουλτουριάρηδες. Συνέχισα ωστόσο να περπατάω, το φως συνεχισε να σβήνει αργά. Εκεί στο πάρκο μεταξύ Ευαγγελισμού, Χίλτον και Σαρόγλειου (τι αστείο κτίριο), κουράστηκα και αποφάσισα να πάρω

Ταξί
 
για να πάω σπίτι. Ο συμπαθής οδηγός με ρώτησε τι ψήφισα. Του απάντησα, γνωρίζοντας ότι μαλλον δε θα του γίνω συμπαθής. Δεν απάντησε. Τσούλησε το τογιότα του με νεκρά καμμιά εικοσαριά μέτρα και μετά μου λέει: "Εγώ, φίλε μου, προβλέπω ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα βγει αυτοδύναμος". Ενστικτωδώς γύρισα το κεφάλι δεξιά και είδα το σπίτι του Μητσοτάκη. Κάτι πρέπει να απάντησα. Συνεχίζει: "Εκείνη τη βραδιά, που θα γίνει αυτό, θα με θυμηθείς και θα πεις: εμένα μου το είπε ένας ταξιτζής". Μετα μου είπε ότι αυτός ψήφισε ΑΝΤΑΡΣΥΑ αλλά ότι στις 17 θα το ρίξει ΣΥΡΙΖΑ, ότι το ΚΚΕ μάς πρόδωσε, ότι στους δέκα που ρωτάει οι τέσσερις ψηφίζουν ΣΥΡΙΖΑ. "Είδες λοιπόν;" Ήθελα να του εξηγήσω ότι η Νέα Σμύρνη, όπου έκανε τη δειγματοληψία του, δεν είναι αντιπροσωπευτική της επικράτειας. Ήθελα να του πω και άλλα. Όμως έπαθα αυτό που παθαίνω όταν πρέπει να συζητήσω πραγματικά θέματα με πραγματικούς ανθρώπους: προτίμησα να ακούσω. Άλλωστε, στη δουλειά μου έχω την ευκαιρία να ακούω τον εαυτό μου όσο θέλω, και περισσότερο.

*

Βγαίνοντας από το σπίτι της μάνας μου συνειδητοποίησα ότι ήμουνα βαριά ντυμένος. Αν πήγαινα σπίτι μου με τα πόδια θα έφτανα κάθιδρος, άρα και μίζερος και τσαντισμένος. Άδειοι οι δρόμοι. Στέκομαι στο σταυροδρόμι και γυρίζω απότομα πίσω: δύο τετράγωνα μακριά ένα


Ταξί.

Σηκώνω το χέρι, παραμερίζω, ανάβει αλάρμ. Πλησιάζει, σταματάει, μπαίνω μέσα, ξεκινάει. Και ο ταξιτζής με χαιρετάει

"Γεια σου, [Σραόσα]".

Αναγνωρίζω σχεδόν αμέσως το γέλιο. Ο συμμαθητής μου ο Ταρίφας. Με ρωτάει πού πάω, του λέω. Ανταλλάσσουμε νέα της τελευταίας οκταετίας. Με ρωτάει τι θα ψηφίσω. Του λέω. Ο Ταρίφας είναι του χώρου, δεν ψηφίζει. Όμως αυτή τη φορά θα ψηφίσει και θα το ρίξει ΑΝΤΑΡΣΥΑ. Μιλάμε μετά για δακρυγόνα. Το '91 είχαμε κατεβεί μαζί από την κατάληψη του Λυκείου στην πορεία και στην Πατησίων φάγαμε μπόλικα δακρυγόνα, αλλά "καραμέλες ήταν εκείνα σε σύγκριση με αυτά τα ισραηλινά". Μου λέει για τον γείτονα των νηπιακών μου χρόνων που ξαναβρήκα ως κνίτη στο Λύκειο και μετά ξανάχασα: γράφει στο Πριν. Ανταλλάσσουμε αριθμούς τηλεφώνου αυτή τη φορά. Μετά μιλάμε για αμάξια, φανατικοί με τα τογιότα και οι δύο.

Μιλάμε μετά για το σχολείο. Για μια φιλόλογο στην Α' Λυκείου που τον είχε αφήσει (μια απαίσια ήταν): αυτός της είχε μπει στα ίσια γιατί εκείνη δεν ήθελε να διδάξει την άθεη ιστορία του άθεου Σταυριανού, ο Ταρίφας διαμαρτυρήθηκε και κόπηκε στο μάθημα. Εγώ τότε το έπαιζα μικρός επιστήμων και της έμπαινα διπλωματικώς και με πείσμα: έκανα μεγάλη έρευνα στο σχολείο για τις αξίες και τον τρόπο ζωής των εφήβων (ξέρετε, με ερωτήσεις για σεξ, μπάφους, θεούς, κόμματα, μουσική και άλλα μπανάλ ταμπουδάκια της εποχής), εκείνη εξαγριώθηκε και με κάλεσε με τον κηδεμόνα μου στο γραφείο του Λύκου, όπου την ρεζίλεψα παριστάνοντας τον εκκολαπτόμενο. Όμως ξαφνικά, εκεί κολλημένος στο φανάρι, συνειδητοποίησα το προφανές: ο Ταρίφας, που τότε δεν ήταν ακόμα ταρίφας, που είχε και δίκιο και το θάρρος της γνώμης του, αλλά δεν τον κάλυπτε το βερνίκι του καλού μαθητή, πλήρωσε την άποψή του. Εγώ όχι.

Όταν ξανακατέβω θα τον πάρω κανα τηλέφωνο να πάμε για καμμιά μπύρα.

In the year 2012

Συνήθως δε γράφω για αυτά.

1.
Μια οικογένεια: μια γυναίκα, ένας άντρας, δύο παιδιά, η πεθερά.

Η γυναίκα, υπάλληλος φαρμακείου, απολύθηκε όταν έμεινε έγκυος στο πρώτο της παιδί. Ναι, γινόταν και προ Μνημονίου, απλώς το Μνημόνιο έκανε νόμιμα αυτά που γίνονταν ούτως ή άλλως (έτσι δεν είπε στη Βουλή η κυρία Κατσέλη;). Δεν έβρισκε μετά δουλειά γιατί της έλεγαν ότι έχει σκοπό να γεννοβολήσει. Τώρα που το δεύτερο είναι πια 5 χρονών, βρήκε επιτέλους: παρτ-τάιμ, ξανά σε φαρμακείο.

Ο άντρας δούλευε δυο δουλειές, τεχνίτης άξιος. Έχει μείνει με μία. Δεν τον φωνάζουν κάθε μέρα στο μαγαζί, κι αυτός της ευέλικτης απασχόλησης.

Η πεθερά έχει κάποια σύνταξη χηρείας, ας πούμε κουλουρά. Πακτωλός, υποθέτω.

Δυστυχώς η περιοχή που ζούνε δεν έχει βαμβάκια ή ορυχεία να πάνε να δουλέψουν τα παιδιά. Μαθαίνω όμως ότι στην Πορτογαλία (όπου εφαρμόστηκαν τα μέτρα εξυγίανσης και λιτότητας), η παιδική εργασία αναγεννάται.

Η γυναίκα έλεγε ότι ο φαρμακοποιός, το αφεντικό της, δίνει πλέον δωρεάν φάρμακα σε γέροντες που έχουν ανάγκη, ενέσεις τούς κάνει η ίδια κατ' οίκον, κι αυτές δωρεάν. Μας μίλησε για εικόνες φρικτής ένδειας και εξαθλίωσης που βλέπει καθημερινά, για εγκαταλελειμμένους ανθρώπους που σβήνουν με 200 ευρώ το μήνα. "Ευτυχώς δουλεύουμε και οι δύο πια", λέει. "Κι έτσι μας περισσεύουν λεφτά: όταν με φωνάζει κανα γεροντάκι να χτυπήσω ενέσεις ή να του πάω τα φάρμακά του, παίρνω μαζί και κανα μπολ φακές ή σούπα ή γάλα που τάχα περισσεύει κι είναι κρίμα να λήξει ή τίποτε από τη λαϊκή."

2.
Είναι φοροτεχνικός, φίλη της Ζ. Λέει χτες ότι όσο χαμηλό και να είναι το εισόδημά σου, δε γίνεται να πληρώσεις κάτω από 1500 ευρώ εφορία. Τη ρωτάω πώς γίνεται, αφού υπάρχει ακόμα κάποιο αφορολόγητο όριο. Γελάει. Μετά μου λέει για συνταξιούχο ναυτικό που θα του έρθει να πληρώσει φόρος 6500 ευρώ. Προσπαθεί με νόμιμα τεχνάσματα (αυτό, μου έλεγαν οι Γερμανοί συνάδερφοι, είναι από τα εθνικά τους σπορ στην Bundersrepublik) να τον ρίξει τον φόρο στα 4000.

3.
"Λείπεις καιρό. Τα σώσματα και όσα έπεφταν στην άσφαλτο μετά τη λαϊκή πάνε και τα μαζεύουν πια κανονικοί άνθρωποι. Δε μιλάμε για όσα ξεπουλιούνται το μεσημέρι για να σηκώσουν τους πάγκους και να φύγουν. Μιλάμε για όσα πέφτουν στην άσφαλτο, στα ρείθρα."

Ο Απρίλης ήταν διαυγής. Έλεγε τις λέξεις "άσφαλτο" και "ρείθρα" κάπως αλλόκοτα. Στο ξενοδοχείο κατάλαβα γιατί αυτή η αλλόκοτη εκφορά μου θύμισε τη σχωρεμένη τη γιαγιά μου, σκληρότερη από τις κοτρώνες και τις κροκάλες της Γορτυνίας που τη γέννησαν: εν έτει 1995, όταν ο σύζυγός της της έλεγε (για πλάκα) το κατοχικό "καλέ κυρία, πεινάω", εκείνη έκλαιγε με λυγμούς αμέσως. Κάθε φορά. Οι λέξεις "άσφαλτο" και "ρείθρα" είχαν κάτι από αυτό το "καλέ κυρία, πεινάω" στον επιτονισμό τους, έτσι όπως μου τις μετέφερε, τουλάχιστον.

Αρνούμαι, ως εκ τούτου, να ασχοληθώ με Τζήμερους κττ.

Εναντίον της αγάπης

 
Esquisse ampelophilosophique. Για τον Νίκο Δασκαλόπουλο (10.VI.2017)

Στους κύκλους των ευαίσθητων ανθρώπων είθισται να μιλάς για αγάπη, σχεδόν επιβάλλεται: σε κάνει να φαντάζεις βαθύς και ψαγμένος, άνθρωπος που ξέρει να δίνει και να δίνεται. Άλλωστε, όταν επικαλείσαι την αγάπη δημιουργείς την εντύπωση ότι διαθέτεις υψηλή "συναισθηματική νοημοσύνη" ενώ η επίκληση της αγάπης προσδίδει αύρα μιας ελαφράς πνευματικότητας σε όσα λες, σε όσα κάνεις και -- κυρίως -- σε όσα αισθάνεσαι και σε όσα ονειρευεσαι. Αυτοί μάλιστα που πέρασαν από τα αρχονταρίκια των (νε)ορθοδόξων χρησιμοποιούν την αγάπη ως μείζονα αναλυτική κατηγορία: η αγάπη νοηματοδοτεί, ζωοποιεί, σώζει. Είναι το μαγικό για όσους δεν πιστεύουνε σε μαγικά, είναι, λέει, η χάρη που μετουσιώνει το νερό για νίψιμο σε κρασί πρώτης ποιότητος, αν θυμάστε το θαύμα της Κανά. Άλλοι επιλέγουν να αναγάγουν την αγάπη στο Μεγάλο Ιδανικό της ζωής, άρα σε κάτι άπιαστο και ενδεχομένως ανύπαρκτο. Υπάρχουν βεβαίως κι εκείνοι που χρησιμοποιούν την επίκληση της αγάπης ως συναισθηματικό εκβιασμό, συνήθως γονείς και εραστές, όμως κι αυτό ανθρώπινο είναι και ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον κτλ.

Ας κοιτάξουμε όμως και αλλιώς το θέμα. Λίγο πιο ψύχραιμα. Η αγάπη είναι συνήθως μια θεωρία, ένα ερμηνευτικό μοντέλο, ένας τρόπος να εξηγήσουμε έναν ισχυρό σύνδεσμο με έναν άλλο άνθρωπο. Υπάρχουνε βεβαίως κι άλλες θεωρίες, υπάρχουν κι άλλα ερμηνευτικά μοντέλα: συναντίληψη, συμπάθεια, συνεννόηση, σύμπνοια, εκτίμηση, φιλία, πόθος, ταίριασμα, έρωτας, συντροφικότητα, στοργή, αφοσίωση... Εδώ κιόλας προκύπτει μια πλάνη: ότι τάχα τα παραπάνω αποτελούν ασθενείς εκδοχές της αγάπης. Επιπλέον, τα πράγματα γίνονται πολύπλοκα και επειδή ο συνδυασμός δύο και τριών από τα παραπάνω μπορεί να μοιάζει με αγάπη.

Η αγάπη είναι η ερμηνεία που (στον δικό μας τουλάχιστον πολιτισμό) προτιμούμε να δίνουμε σε ό,τι έντονο και δυνατό και αληθινό μεταξύ δυο ανθρώπων. Φταίει και ο Απόστολος Παύλος: αυτό που υμνεί είναι τόσο σαρωτικό και απόλυτο και καθόλου μα καθόλου λυρικό ή τρυφερό, παρά εκτυφλωτικό και πανίσχυρο. Όμως, το ότι ζούμε τόσο δήθεν και τόση απάτη γύρω μας δε συνεπάγεται πως ό,τι έντονο και δυνατό και αληθινό αισθανόμαστε είναι αγάπη. Η αγάπη είναι η τελευταία ερμηνεία στην οποία πρέπει να καταφεύγουμε, όταν όλες οι άλλες (και οι συνδυασμοί τους) αποτυγχάνουν να εξηγήσουν τον χαλασμό ή τη βαθειά γαλήνη εντός. Η αγάπη είναι η τελευταία ερμηνεία, όταν όλες οι υπόλοιπες αποδειχτούν ανεπαρκείς, ποτέ η πρώτη.

Μέχρι τότε πρέπει να δουλεύουμε το ξυράφι του Όκκαμ και στον τομέα του τι νιώθουμε: να μην υποθέτουμε το πιο πολύπλοκο (την αγάπη) όταν όσα αισθανόμαστε ερμηνεύονται και με άλλους τρόπους. Αλλιώς τελικά ακκιζόμαστε και κολακεύουμε τους ωραίους εαυτούς μας, καθώς εξιδανικεύουμε και καμαρώνουμε ναρκισσιστικά την ωραία και μεγάλη θεωρία μας. Κι όταν αυτό που έχουμε με τον άλλο (το παιδί, τον γονιό, τον φίλο, τον εραστή, τον σύντροφο κοκ) λαβωθεί, ξεθυμάνει ή εκπέσει, τότε φαίνεται η πλάνη μας και τότε η ζημιά είναι σοβαρότερη από μια απλή διάψευση: αφού αυτό που ονομάσαμε αγάπη έσβησε, άρα αγάπη δεν μπορεί να υπάρχει, λέμε.

Είναι βαρειά κουβέντα το "σ' αγαπώ". Όχι γιατί είναι ανέφικτη η αγάπη (απλώς είναι δύσκολη και σπάνια, σαν κάτι δέντρα που θέλουν διαρκή φροντίδα). Κι αν πρέπει να πω κάτι, θα πω κάτι αντίστοιχο με αυτό που ένας φίλος ποιητής λέει για τον έρωτα: "μας αποκαλύφθηκε ότι ο ερωτας δεν είναι αυτό που νοιώθει κανείς, αλλά αυτό που κάνει". Αντίστοιχα, αγάπη δεν είναι αυτό που νιώθει κανείς αλλά αυτό που (τον) ζει. Κι αν έχουμε ανάγκη να λέμε "σ' αγαπώ" στα σοβαρά είναι είτε γιατί δεν μπορούμε αλλιώς, είτε γιατί έχουμε επίγνωση της βεβαιότητας του θανάτου (αφού ο χρόνος βεβαιώνει ή αναιρεί).

Σταματάω εδώ γιατί μίλησα πολύ για αγάπη.

Η φωτογραφία 'Bathroom' είναι του Tim MacPherson.

Ένας θαυμαστός καινούργιος κόσμος

Δεν έχει σημασία τι κυβέρνηση θα προκύψει από τις εκλογές και πόσο θα διαρκέσει. Όχι ακόμα. Όχι απόψε. Απόψε είναι σαν αυτές τις λαμπρές νύχτες έρωτα, που τελειώνουν λίγο πριν χαράξει, τις νύχτες που βεβαίως σου περνάει για μια στιγμή κάποια σκέψη τι θα γίνει την επόμενη μέρα, τον επόμενο μήνα, τον επόμενο -- ίσως -- χρόνο, εκείνες τις νύχτες που ακόμα δεν ξέρεις τίποτα κι είσαι βαθιά μεθυσμένος και γλυκά μαγεμένος, που αισθάνεσαι άνθρωπος και χορτάτος και σε όλα θες να γελάσεις και η ψυχή σου έχει ανοίξει κι έχει καταπιεί ολόκληρη την πόλη, ενώ ένα ζευγάρι μάτια λάμπει στο σκοτάδι, χωρίς να είναι ακριβώς γατίσια. Αλλά δε σε νοιάζει τελικά τι θα γίνει, αυτό που μόλις έζησες σε καθορίζει πια και το ξέρεις και σε έχει αλλάξει για πάντα

Κάποιες νύχτες, όπως απόψε, δικαιούμαστε να χαιρόμαστε για την πολιτική. Η χαρά είναι κι αυτή μια πολιτική στάση. Κι είναι τολμηρή στάση και γιατί δείχνει ότι δεν αντιλαμβανόμαστε την πολιτική ως ένα παιχνίδι σκάκι, όπως πολλές φορές εκτυλίσσεται το Πολιτικό στις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες, αλλά ως διάλογο και αγώνα που μας αφορά, ως γύμνασμα αλληλεγγύης για όσους έχουνε φωνή πιο αδύναμη από τη δική μας. Να χαρούμε. Έγραφα πριν 6 χρόνια:

η ελληνική αριστερά παιδιόθεν χαρακτηρίζεται από ένα έντονο σφίξιμο κι ερύθημα, από σφοδρή αδυναμία να χαρεί, "να τελειώσει και να το φχαριστηθεί" [...]. Δεν μπορεί να χαρεί, δεν μπορεί· πάει και τελείωσε: έβλεπε σινεμά στις μάντρες του '60 και στηλίτευε την απουσία κοινωνικής κριτικής και επαναστατικών μηνυμάτων, ερωτευόταν τη δεκαετία του '70 [...] και τη χάλαγε η μπουρζουάδικη ροπή των περισσότερων σεξουαλικών πρακτικών, εξεγειρόταν το Πολυτεχνείο και τη φαγούριζε η απουσία ξεκάθαρης πολιτικής γραμμής, έπεσε η Χούντα και θρηνολογούσε την παλινόρθωση του αστικού κράτους, πήγαινε στις ντίσκο και τις έβρισκε απολιτικές. Και πάει λέγοντας.

Όλοι οι βικτωριανισμοί ίδιοι είναι, και στην καταπίεση και στην υποκρισία τους -- μόνον η αφορμή της ενοχής αλλάζει.

Ήρθε λοιπόν η ώρα να χαρεί και να αγαλλιασθεί η ελληνική αριστερά. Όχι να χαζέψει και να μετεωριστεί (αφού η επόμενη μέρα θα έρθει και θα χρειαστεί περίσσευμα ευθύνης και σοβαρότητας), αλλά να χαρεί, να πανηγυρίσει. Απόψε έστω.

Γιατί να χαρεί; Ξέροντας ότι πολλοί αριστεροί δεν είναι ακριβώς του συναισθήματος και της παραφοράς, ότι δε θέλουνε να αποπροσανατολίζονται, ιδού: τεκμηρίωση και επιχειρήματα για τη χαρά σας (αφού έτσι μάλλον το θέλετε):

Το κάζο του δικομματισμού

Και μόνον αυτό θα αρκούσε. Ιδίως μετά από τόση μα τόση προπαγάνδα και τρομοκρατία Επίσης:

α. Η όμορφη συντριβή του αλαζονικού ΠΑΣΟΚ. Αντιγράφω από Γιώργο Γιαννόπουλο στο φέισμπουκ:

Στην πρώτη περίοδο [το ΠΑΣΟΚ] έπεσε με το σκάνδαλο Κοσκωτά, αφού είχε περάσει από τα μούσια στo νεόπλουτο λαϊφστάυλ. Αλλά επιβίωσε. Στη δεύτερη έπεσε με το σκάνδαλο του χρηματιστηρίου, αφού πρώτα έγινε το κατ' εξοχήν κόμμα της διαπλοκής, των τραπεζών και της διασπάθισης του δημοσίου χρήματος με τους γνωστούς άκηδες, τσουκάτους, μαντέληδες κλπ. Έπεσε πιο χαμηλά, αλλά επιβίωσε για να διαπράξει την πρόσφατη χυδαία εκλογική απάτη & το νεοφιλελεύθερο πραξικόπημα και να επιχειρήσει να εξουδετερώσει τους πολίτες με ένα οργουελιανό μηχανισμό χειραγώγησης και την πιο άγρια και απροκάλυπτη καταστολή απ' την εποχή της χούντας. Ας είναι το κύκνειο άσμα του και ας αναπαυθεί εν ειρήνη.

β. Η ταπεινωτική καθίζηση της ΝΔ (που ξεκίνησε να καταστρέφει τη χώρα υπό τον Κωστάκη Νιντέντο) και του Αντώνη Σαμαρά προσωπικά, του τελευταίου (ελπίζω) πολιτικού παλαιάς και κακής κοπής: ψεύτη, καιροσκόπου, διοριστή και βολεψάρχοντα. Ενός πολιτικού με έργο απαράμιλλων εθνικιστικών προδιαγραφών.

Ο ΣΥΡΙΖΑ δεύτερο κόμμα

Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι παλιά ιστορία, δεν είναι Καμμένος ή Κουβέλης ή δεν ξέρω τι, νεοπαγείς συσπειρώσεις διαμαρτυρίας. Είναι ένα κόμμα που υπήρχε και πριν την Κρίση. Είναι ένα (ακόμη) πολυσυλλεκτικό πράμα, πολύ αριστερό για τα ελληνικά πολιτικά αντανακλαστικά (δείτε, λ.χ. πώς απεναντίας σέβονται όλοι το πατριαρχικά και αυταρχικά και όμορφα και τακτοποιημένα αποκολοκυνθωμένο και αρτηριοσκληρυμένο ΚΚΕ). Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι το πιο λοιδωρημένο, κατασυκοφαντημένο και στοχοποιημένο ελληνικό κόμμα μετά το 1974, με ζήλο και μανία που θυμίζει ζωηρά αντικομμουνισμό του '50. Επίσης, έχει ως ηγέτη έναν συμπαθή αλλά μάλλον επιπόλαιο τύπο με δημόσιο προφίλ εξυπνάκια, ο οποίος όμως πρόσφατα ωρίμασε κι άρχισε να κατανοεί τις άγριες περιστάσεις.

Η ταπείνωση του ΚΚΕ 

 Τι να πει κανείς, μακάρι να τρίξουν λίγο οι αλυσίδες των δεσμωτών του Περισσού, που προσμένουν αντάμα να αλλάξει κάπως με κάποιο θάμα η γραμμή του κόμματος. Για όσους θυμούνται τον Χαρίλαο τον κατσαπλιά, η Αλέκα είναι με διαφορά σταλινικότερη. Ο σταλινισμός όμως, εκτός από απεχθής, είναι πια μεγάλη πολυτέλεια στον τόπο μας και στον κόσμο μας, όπου οι νεοφιλελεύθεροι ιεροκήρυκες του πιο μοβόρου, αδηφάγου κι απάνθρωπου καπιταλισμού μετά το 1929 παίρνουνε σβάρνα, στο όνομα των Αγορών και του Κέρδους, όσα λίγα έχει κερδίσει ο μη προνομιούχος κόσμος τα τελευταία 150-200 χρόνια.

Μέλη ναζιστικής συμμορίας στη Βουλή των Ελλήνων

Όχι, δε λέω να χαρείτε με αυτό. Σκεφτείτε όμως το εξής: πάντοτε ξέραμε ότι 1 στους 10 Έλληνες είναι χουντοβασιλικός (στην καλύτερη περίπτωση), ταγματασφαλίτης, ρατσιστής, χίτης, εθνίκαρος. Οι βασανιστές, οι παρακρατικοί, οι χαφιέδες, οι κάθε λογής αντισημίτες δεν ήτανε προϊόντα εισαγωγής, Έλληνες ήταν. Όπως είχε επισημάνει παλιά μέχρι και ο Νίκος Δήμου (και χλευάστηκε), όλοι αυτοί κρύβονταν από το 1974 (κυρίως) στη ΝΔ. Ακόμα και μετά το 1990, οπότε και ελέω Σαμαρά επανανομιμοποιήθηκε ο ρατσισμός-εθνικισμός λόγω Μακεδονικού και Αλβανών, κάθε φορά που κατέβαιναν φασιστικά μορφώματα όπως η ΕΠΕΝ δεν είχανε ρεύμα: προτιμάς να ψηφίσεις έγκλειστο Παττακό ή να σου διορίσουνε την κόρη και να σου νομιμοποιήσουν το αυθαίρετο; Πάντως υπενθυμίζω ότι η Χρυσή Αυγή (και πριν από αυτή η ΕΝΕΚ / ΕΝΕΠ) δεν είναι καινούργια φρούτα: πρόκειται για παλιές γνωστές εγκληματικές συμμορίες ναζιστών (για να μην παίζουμε με ευφημισμούς όπως "ακροδεξιός").

Με το ΛΑΟΣ άλλαξαν τα πράγματα: ο πονηρός διαφημιστής αρχηγός της και τα αδίστακτα ΜΜΕ έκαναν το συγκαλυμμένο φυλετικό μίσος και την τελειωμένη πατριωτίλα τρέντι. Κάτι που ταίριαζε και με τις ανάγκες της εποχής: μέχρι τον Ερντογάν, όποτε υπήρχαν εσωτερικά προβλήματα, έπαιζε κι από μια κρίση στο Αιγαίο. Μετά από αυτόν τον κύριο, ε, το μέτωπο έγινε εσωτερικό: οι μετανάστες φταίνε κάθε φορά που κάτι πάει στραβά. Άρα το συγκαλυμμένο φυλετικό μίσος και η τελειωμένη πατριωτίλα μπορούσαν να καλλιεργηθούν, όσο ο καιροσκοπικός χαρακτήρας του τσίρκου ΛΑΟΣ το επέτρεπε. Σε αυτό το εύφορο έδαφος καλλιεργήθηκε η νυν χειραφέτηση του ναζισμού. Η εποχή όμως πια θέλει λεβεντιές, έτσι το συγκαλυμμένο φυλετικό μίσος και η τελειωμένη πατριωτίλα αντικαθίστανται πλέον από το ωμό φυλετικό μίσος και την σαπισμένη πατριωτίλα. Να η εικόνα σας, συνέλληνες, καμαρώστε τώρα στη Βουλή αυτό που πάντα μα πάντα υπήρχε ανάμεσά σας.

Από αυτή την άποψη (εξαιρώντας το μπόνους των 50 εδρών), η Βουλή που θα προκύψει θα είναι μάλλον βαθιά αντιπροσωπευτική.

Να λοιπόν, θα ξημερώσει μα η χαρά δε χάνεται αλλά θα τη φυλάμε μέσα μας. Όπως και σε άλλα πράγματα, η επόμενη μέρα ξεκινάει με ερωτήσεις για το μέλλον, εκεί γύρω στο πρωινό ξύπνημα.

Περνώντας οικογενειακά το προεκλογικό Πάσχα

Ξεκινώντας διευκρινίζω ότι έχω το προνόμιο να μη βλέπω τηλεόραση. Το θεωρώ προνόμιο γιατί τα επίγεια κανάλια είναι η μόνη διασκέδαση και ίσως η μόνη ενημέρωση για τους μη προνομιούχους. Άρα, όποιος έχει λ.χ. πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι προνομιούχος, έστω και λίγο. Όταν μέσα στις μέρες του προεκλογικού Πάσχα συναναστράφηκα συνταξιούχους και, συνεπώς, είδα πάρα πολλή τηλεόραση, παρατήρησα με απορία τρία πράγματα.

Πρώτον, τις αντιδράσεις των ανθρώπων που βλέπουν ειδήσεις. Eδώ και δεκαετίες οι συνταξιούχοι προπηλακίζουν φραστικώς τον πολιτικό της επιλογής τους όταν εμφανιστεί στην οθόνη. Αυτή τη φορά όμως είδα γνήσιες εκφράσεις αποστροφής και πραγματικής αηδίας σε πρόσωπα γύρω μου ενώ περιμέναμε να αρχίσει το δελτίο ειδήσεων.

Δεύτερον, το περιεχόμενο των ίδιων των δελτίων ειδήσεων. Αρχικά νόμιζα ότι παρακολουθώ μια εκδοχή της Ελληνοφρένειας. Μετά συνήλθα απότομα: τέτοια ομοφωνία απόψεων και θέσεων και στάσεων και νοοτροπίας δεν είχα ξαναδεί. Ο εναγκαλισμός μέσων ενημέρωσης και πολιτικού συστήματος είναι σφιχτός και ο συντονισμός τους απόλυτος. Η εσωτερική ομοψυχία του υπό αποσύνθεση πολιτικού συστήματος θυμίζει τις διηγήσεις για την υπό βομβαρδισμό Αγγλία του 1940. Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: "κινδυνεύει η Ελλάς". Το μήνυμα ερμηνεύεται ως εξής: όσο κι αν φωνάξουμε δικαιολογημένα και αν βρίσουμε αγανακτισμένα, τελικά σε αυτές τις αποφράδες εκλογές πρέπει να φανούμε συνετοί: ας τιμωρήσουμε πρόσωπα όπως τον μεμονωμένο Άκη, τους μη υποψήφιους πρώην Παγκάλους, τον αόρατο Κώστα Καραμανλή και άλλους, αλλά ας δείξουμε σύνεση κι ας ενισχύσουμε τα κόμματα (τα οποία ξαφνικά μετουσιώθηκαν σε πλατωνικές ιδέες καλοσύνης, αλληλεγγύης, ευθύνης και σοβαρότητας) που θα μας πατήσουν βαθύτερα στον λάκκο της υποτέλειας και της φτώχειας εντός της ευρωζώνης.

Τρίτον, τα συμπεράσματα των συνταξιούχων που βλέπουν ειδήσεις και -- αντίθετα με το τι θα πίστευε ένας αφελώς καταστασιακός -- είναι σε θέση και να τις επεξεργαστούν και να σταθούν απέναντί τους για να τις κρίνουν: "εγώ θα ψηφίσω Χρυσή Αυγή για να τους πάρει πια όλους ο διάολος". Κι εμάς μαζί, "αποθανέτω η ψυχή μου μετά των αλλοφύλων". Κι ο μη συνταξιούχος διανοούμενος της παρέας τολμάει να ψελλίσει "ψηφίστε τουλάχιστον Καμμένο" -- με τη ναυτία ως συνέπεια.

Είναι γενικευμένη η υποψία ότι η Αριστερά έχει αποτύχει σύσσωμη και πανηγυρικά γιατί θεωρητικολόγησε μέχρι αυτοδιάλυσης χωρίς να καταφέρει να παραγάγει ουσιαστικό πολιτικό λόγο. Επιπλέον, πολλές φορές αρνήθηκε ή φάνηκε ανήμπορη να συζητήσει τα καίρια θέματα με τους κατάλληλους συνομιλητές (ναι, εννοώ τον λαό). Μέρος της ασχολείται αυτιστικά μετά από 67μισυ χρόνια με τον Εμφύλιο και τη Βάρκιζα και τους αντάρτες που έκλαιγαν γιατί ο Στάλιν ήταν μακράν. Ένα εκτός ΚΚΕ κομμάτι της, ακολουθώντας το παράδειγμα του ΚΚΕ, απαξίωσε ό,τι δεν μπορούσε να κηδεμονεύσει και έγινε ένα, δύο, τρία πολλά ΚΚΕ. Ένα άλλο κομμάτι της συγχρωτίστηκε με επαγγελματίες συνδικαλιστές και παραγνώρισε τους κοινωνικούς αγώνες ενώ παράλληλα αποστασιοποιήθηκε από τους υποτελείς και τους φτωχούς και ακολούθησε τον δρόμο του αταξικού πολιτικού μάρκετινγκ που θα κέρδιζε τις καρδιές μανδαρίνων. Τέλος, το ίδιο το ΚΚΕ προσπαθεί να πλασαριστεί ως σιγουριά και σταθερότητα και εγγύηση στραγγαλίζοντας (όσο μπορεί) το αντεξουσιαστικό και αναρχικό κίνημα -- αλλά να που τώρα αυτός ο ρόλος αναλαμβάνεται πειστικότερα από τα θνήσκοντα κουφάρια των δύο σαρκοβόρων του δικομματισμού, καθώς και από τα τέκνα τους.

Ωστόσο, θα ψηφίσω Αριστερά. Και φρονώ ότι όλοι πρέπει να ψηφίσουμε Αριστερά, όποιοδήποτε κόμμα της Αριστεράς -- και δεν εννοώ βεβαίως το escape pod πασοκανθρώπων, τη ΔΗΜΑΡ. Για δύο λόγους: αξιοπρέπεια κι ελπίδα.

Η ψήφος στην Αριστερά είναι η μόνη υπεύθυνη και αξιοπρεπής ψήφος, ναι, έστω και στο μισητό, αποκολοκυνθωμένο και αυταρχικό ΚΚΕ. Όταν μιλάω για αξιοπρέπεια εννοώ τη βασική, ανθρώπινη αξιοπρέπεια κάποιου που ανήκει σε έναν υπό εξανδραποδισμό λαό και ο οποίος, προς το παρόν, έχει ακόμη ψήφο. Απλούστατα, Αριστερά σημαίνει αξιοπρέπεια, και όχι μόνον πολιτική -- εδώ που φτάσαμε.

Ο δεύτερος λόγος, η ελπίδα: ενδεχομένως η είσοδος πολλών βουλευτών από την Αριστερά στην επόμενη Βουλή να σταθεί το έναυσμα που θα αναγκάσει το ΚΚΕ να επανεξετάσει τη σταλινική σαρία του, τον ΣΥΡΙΖΑ να αφήσει κατά μέρος τις πάρλες και τα λαϊφσταϊλίστικα τσαλίμια του, τα μικρότερα κόμματα να πάνε πέρα από την κοντόφθαλμη ομφαλοσκόπησή τους.

[Κείμενο δημοσιευμένο στο ΜΟΝΟ που κυκλοφορεί.]

Ο διασυρμός των υποτελών

Ακολουθεί παράφορο και απρόσεκτο ποστ. Ναι, εντάξει, βεβαίως: η δουλειά μας, ο χώρος όπου ο καθένας μας προσφέρει (όσοι δεν έχουν μείνει άνεργοι), προτεραιότητες, ναι, το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο είναι να κάθεσαι μπροστά στο πληκτρολογιό σου και να στηλιτεύεις τη χυδαιότητα και τη βάρβαρη απανθρωπιά και καταπίεση. Ναι, σχετικισμός, βεβαίως, η κατανόηση του πώς δουλεύει ο κόσμος, ο προεκλογικός χαρακτήρας (και μόνο;) της αθλιότητας που από παντού τρυπώνει με όσμωση και τριχοειδώς κτλ.

Όμως, δείτε αυτό. Δείτε το. Το ξέρετε. Δείτε το.

Έχω φρικάρει με τον διασυρμό και την απάνθρωπη προστυχιά (μην κολλάτε μόνο στο ιατρικό απόρρητο). Δε θα κάνω εύκολες ερωτήσεις παρά μόνον αυτή:

Μόνον εγώ βλέπω σημάδια κακοποίησης (σωματικής και άλλης) σε αυτά τα πρόσωπα; Έχω φρικάρει. Έχω φρικάρει. Έχω φρικάρει. Παρουσιάζονται μία πορτραίτο, μία ολόσωμη κακοποιημένοι ίσως και σίγουρα φτωχοί άνθρωποι . Αλλά όχι ρε, δεν είναι άνθρωποι, και μάλιστα απολύτως φτωχοί και καταπιεσμένοι. Είναι υγειονομικές βόμβες, γι' αυτό τις επιδεικνύουν, όπως επιδείκνυαν τον καιρό της 17Ν και του ΕΛΑ κάτι πενιχρά λάφυρα: κατεσχεμένα περίστροφα, πυροκροτητές, καλάσνικοφ, μία ρουκέτα κτλ. Αυτές οι πουτανάρες σκοτώνουνε τους άντρες σας κι εσάς. Αυτές οι φτωχοπουτάνες των 10 και των 20 ευρώ πάνε με Αλβανούς και Πακιστανούς. Τι να λέμε.

Ένας φίλος μου σχολίασε στο φατσομπούκι ως εξής:

"Αυτό είναι διασυρμός κάποιων γυναικών που βγάζουν το ψωμί τους τίμια. Θα υπάρχει ανάλογος διασυρμός για τους μαλάκες που πλήρωναν πιο πολλά λεφτά για να μην πάρουν προφυλάξεις; Μάλλον όχι γιατί αυτοί είναι νοικοκυραίοι και θα τους χαλάσουμε τα σπίτια [...]".

Πιο ψύχραιμα: οι αρχές, έχοντας παραδώσει την πορνεία με μεσοβέζικους, πουριτανικούς και αδιάφορους για τα ανθρώπινα δικαιώματα νόμους στον υπόκοσμο του δουλεμπορίου, στιγματίζουν και διαπομπεύουνε τα (καταφανώς) θύματα. Την επόμενη φορά προτείνω να φασκελώνουν τελετουργικώς κατά την κηδεία τους τα θύματα εργατικών δυστυχημάτων: πού στο διάολο είχανε τον νου τους εν ώρα δουλειάς; στην μπάλα; στο πήδημα; στα παιδιά τους; στο φαΐ που θα πρέπει να τους αφήσουν για αύριο; Τι είδους ανευθυνότητα είναι αυτή που δυσφημίζει έτσι βαριά τον εργοδότη τους;

Κι επειδή στα σοσιαλμήντια μιλάμε, και πολύ σωστά, για το τράφικινγκ και για το ότι αυτές οι γυναίκες είναι θύματα τράφικινγκ:

Πρώτον, ας λέμε τα πράματα με το όνομά τους, οι άνθρωποι δεν είναι κόκα για να τους διακινείς. Ας αφήσουμε λοιπόν το "τράφικινγκ" κι ας μιλήσουμε για δουλεμπόριο.

Δεύτερον, πρωτίστως δεν αγανακτούμε γιατί διέσυραν τις καημένες τις πόρνες αλλά γιατί διέσυραν συνανθρώπους μας.

Τρίτον, δούλος και θύμα του συστήματος (που σε μισεί και σε μαχαιρώνει αλλά σε χρειάζεται) δε γίνεσαι μόνο γιατί παίρνεσαι από λεγεώνες κάθε μέρα αλλά και γιατί σε έχουν να ζεις σε παράγκες μαζεύοντας φράουλες και πεθαίνοντας από θερμοπληξία ή πνευμονία, να καθαρίζεις ανασφάλιστος τουαλέτες, να τυλίγεις σουβλάκια τον Ιούλιο επί 12ωρο κτλ. κτλ.

Τέταρτον, δεχομαι (και καθόλου ρητορικώς) ότι κάποιες από τις διασυρμένες κοπέλες ίσως δεν είναι θύματα δουλεμπορίου, ότι δεν ήρθαν να δουλέψουν ως πόρνες με βία και κακοποίηση ή με απειλές ή ζεμένες για την πρέζα και από την πρέζα ή με ψευδείς υποσχέσεις κτλ κτλ κτλ αλλά ελεύθερα, επιλέγοντας αυτή τη δουλειά εκεί αντί για κάποια άλλη αλλού. Ακόμα κι έτσι, ο ειδεχθής, ανθρωποφαγικός, ωμά ταξικός (δεν νομίζω καμμιά από τις διαπομπευμένες κοπέλες να χρεώνει €500 την ώρα διακριτικά στον χώρο μου, κι υπάρχουνε προφανείς λόγοι), βαθύτατα υποκριτικός και δόλιος χαρακτήρας του εξευτελισμού τους παραμένει στο ακέραιο.

Και κάτι τελευταίο, μια και πιαστήκαμε με όρους και ευφημισμούς. Μέσα στο φαλιμέντο κάθε αξιοπρέπειας και μέσα στο ζουγκλέ θρίαμβο-πομπή-όργιο του πουριτανισμού (πάντα έκραζα τον πουριτανισμό ως βάρβαρη ιδεολογία, ως ολοκληρωτικό σύστημα καταπίεσης των επιθυμιιών και ποινικοποίησης του σώματος -- να η ανεπιθύμητη δικαίωση): αυτός ο βλακώδης ευφημισμός, ιερόδουλος, είναι πατερναλιστικός και βαθιά υποκριτικός, όπως τόσα πράγματα στην ελληνική κοινωνία. Πόρνες είναι οι γυναίκες.

Προεκλογικά γερόντια

Για τις εκλογές έγραψα στο περιοδικό Μόνο που κυκλοφορεί.

Θέλω να συμπληρώσω τα εξής, στον δρόμο για το πραγματικό μου θέμα, που είναι η κιόλας ξεχασμένη αυτοκτονία του Δημήτρη Χριστούλα.

Πρώτον, υπάρχει κόσμος στα -άντα που θα ψηφίσει ΠΑΣΟΚ συνειδητά, μια και το Κίνημα απαρτίζεται από ανθρώπους δοκιμασμένους στην εξουσία. Ακούγεται βαθύτατα σαρκαστική η προηγούμενη πρόταση, αλλά είναι κι αυτό μια στάσις, νιώθεται. Για κάποιους. Που εξακολουθούν να έχουν και καλώς έχουν πολιτικά δικαιώματα. Κραυγές τύπου "αυτά τα ζώα ψηφίζουν" είναι πολποτισμός.

Δεύτερον, σε αυτό το μπλογκ γκρινιάζω για πάνω από εφτά χρόνια ότι λόγω ζαβής Παιδείας σε αυτόν τον τόπο οι πολιτικές επιλογές εκφράζονται σαν διλήμματα, συνήθως εκβιαστικά. Ξεκινάμε από το "Λαοκρατία ή Βασιλιά", πάμε στο "ή εγώ ή τα τανκς", κάνουμε μια στάση στο "Μνημόνια ή πείνα"... Απλώς να πω ότι πληρώνουμε πλέον ακριβά την αποστροφή του εκπαιδευτικού συστήματος προς την αναλυτική σκέψη και την κριτική σκέψη, για προφανέστατους λόγους: όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά και δε μασάει κουτόχορτο για πολύ. Επειδή το κουτόχορτο (πολιτικό και εθνικιστικό-πατριωτικό) είναι το σανό που μας ταΐζει η ελληνορθόδοξη (πατριωτίζουσα κι αριστερίζουσα) ιδεολογία, ε, καταλαβαίνετε.

Τρίτον, ήθελα να συμπληρώσω κάτι σχετικά με τον αντιδημοκρατικό χαρακτήρα αστείων του τύπου "κλειδώστε τους ηλικιωμένους σπίτι για να μην ψηφίσουνε ΠΑΣΟΚ και ΝΔ". Σ' αυτό (αλλά και στο προηγούμενο) με πρόλαβαν. Να πω μόνον το εξής: το να κλειδώσεις κάποιον πολίτη (δε μιλάμε δηλαδή για αντιπροσώπους, βουλευτές, γερουσιαστές, δημάρχους κτλ. -- οι οποίοι στο κάτω-κάτω εκπροσωπούν άλλους, δηλαδή εσένα) στο σπίτι για να μην ψηφίσει στις εθνικές εκλογές είναι βαθύτατα αντιδημοκρατική ιδέα. Αν ζοριστώ πολύ, μπορώ να τη σκεφτώ ως ενδεχομένως επαναστατική. Αλλά έτσι μίζερα θα γίνει η επανάσταση των χίψτερ, ρε παιδιά;

Αν πάντως θέλετε να κάνετε σωστές επαναστατικές δουλειές, κλειδώστε άλλη μια κατηγορία ανερμάτιστων και αφελών στα σπίτια τους, τους επαρχιώτες: Α' Β' Αθηνών, Α' Θεσσαλονίκης και Α' Β' Πειραιώς φτάνουνε και περισσεύουν -- οι υπόλοιποι πίσω από τον ήλιο ζούνε, ΠΑΣΟΚ και ΝΔ ψηφίζουνε.

Διαβάζα λοιπόν για τις εκλογές: για το σκάρτο εκλογικό σύστημα που πριμοδοτεί το πρώτο κόμμα και όχι μόνο με αποχές, λευκά και άκυρα. Παρακολουθώ τις εκ του πονηρού επιθέσεις του τύπου κατά του ΣΥΡΙΖΑ, και του Τσίπρα (ο οποίος ωστόσο χρειάζεται επειγόντως τη βοήθεια του Τάλω, ιδίως όταν λ.χ. παινεύει το δάνειο που πήρε η Κύπρος από τη Ρωσία και κάτι τέτοια). Θυμήθηκα την κηδεία του Δ. Χριστούλα: θα έπρεπε λοιπόν να απαγορεύεται στους γέρους να αυτοκτονούνε για πολιτικούς λόγους.

Η αυτοκτονία του Χριστούλα είναι από τα κορυφαία πολιτικά γεγονότα της γενιάς μας, υποκατάστατο μιας εξέγερσης που δεν έγινε, φυσική συνέπεια πραγματικής αγανάκτησης για την κατάσταση υποτέλειας στην οποία μάς έφερε το διεφθαρμένο και παράλληλα ανίκανο πολιτικό σύστημα. Η κηδεία του, στην οποία πήγα για να νιώσω κι εγώ το θρόισμα του παλτού της Ιστορίας, το βάδισμα της Ελευθερίας (κι εσύ αθάνατη εσύ θεία, που ό,τι θέλεις ημπορείς...) έκανε σαφή τρία πράγματα:

α. Την επιτακτική ανάγκη για σοβαρό και στιβαρό πολιτικό λόγο αλλά και σοβαρή θεωρητική συγκρότηση στις όποιες αυτο-οργανωτικές ή αντιστασιακές ή εξεγερτικές προσπάθειές μας. Ο αλληλεγγυισμός είναι απλώς ανεπαρκής, ενώ ο συναισθηματισμός σκοτώνει -- και κυριολεκτικά πλέον, αφού γίνεται άλλοθι του σοβαρού αγώνα. Στην κηδεία έκαναν σώου αυτάρεσκοι μίκηδες, αφελώς και εκ του ασφαλούς αντιμνημονιακοί πατριώτες, ενώ έπαιξε πολύ και η ρητορεία των νεκρών που μεταφυσικώς θα φέρουν τη μεταφορική πολιτική Ανάσταση (δείτε και αυτό το βιβλίο). Μόνον η κόρη του Χριστούλα στον επικήδειό της έθεσε στα σωστά συμφραζόμενα την πολιτική πράξη του πατέρα της.

β. Την πλήρη μαλάκυνση της ευρύτερης κομμουνιστικής αριστεράς, όπως διαφαίνεται από τη ρητορική της. Την καπιταλιστική αγριότητα του 2012 δεν την πολεμάς με αγκυλωμένες ρητορικές του 1936 και του 1944 (στο Πολυτεχνείο δεν έφτασαν οι σύντροφοι ακόμα).

γ. Κατ΄επέκταση, την κυνική αγριότητα των μέσων στο πώς χειρίστηκαν το θέμα· επίσης, την ταξική τους στράτευση εναντίον οποιασδήποτε πράξης, ιδέας ή κίνησης υπονομεύει τις επιλογές της ελίτ: την οικειοθελή και ελλιπώς διαπραγματευμένη υπαγωγή στο Μνημόνιο, τις ρητορικές του κίβδηλου ορθολογισμού (ακόμα ένας κύκλος καπήλευσης του Διαφωτισμού, πολίτες), τον ενστερνισμό της απαραίτητης πολιτικής υποτέλειας, την αποσιώπηση της εξαθλίωσης.


Αυτά τα λίγα και σκόρπια.

Φόβητρα

Όταν ήμουν μικρός, ο φόβος για το μέλλον της χώρας ήταν σχεδόν συνώνυμος της εδαφικής απώλειας: "Μην μπει ο Μεμέτης και μας πάρει τα νησιά", έλεγε ο παππούς ο Πολίτης, σαν να ήταν ο Τούρκος διαρρήκτης. "Με δαύτους θα φτάσουνε τα σύνορά μας στα Τέμπη", προφήτευαν οι νεοδημοκράτες μακροσυγγενείς τη δεκαετια του '80, καθώς ο Αντρέας Παπανδρέου εκγύμναζε το κλισέ περί εδαφικής ακεραιότητας επαναλαμβανόντας ότι "δε θα παραχωρήσουμε ούτε μια σπιθαμή ελληνικής γης / εθνικού εναέριου χώρου".

Μετά ξεχάστηκαν αυτά, ο Μητσοτάκης πήγε να πουλήσει κάτι βραχονησίδες αλλά το μέλλον της χώρας ήταν εξασφαλισμένο με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, με τις επενδύσεις μας στα Βαλκάνια. Ακόμα και τότε, τη δεκαετία του '90 και μετά, υπήρχε βεβαίως μορμολύκειο: "δε θα μιλάει κανείς ελληνικά σε 10 χρόνια", έλεγαν στη γειτονιά των δικών μου, "μαύρισε ο τόπος" (και δεν εννοούσαν τη σκόνη και τα αιωρούμενα σωματίδια, αυτό που παλιά λέγαμε 'καυσαέριο') μουρμούριζαν κάτι ηλικιωμένοι στα τρόλεϋ. Είχαμε, βλέπετε, γεμίσει Αλβανούς φονιάδες, έτσι τους έλεγαν.

Μετά ξεχάστηκαν ακόμα κι αυτά με τις νέες δόξες των ολυμπιακών έργων, του ευρώ, των Ολυμπιακών, της ισχυρής Ελλάδας των ΚΠΣ (γιατί κάθε τοπικός παράγοντας δικαιούνταν ένα τρίτο αυτοκίνητο, καλό). Το φόβητρο ήτανε πια πνευματικο-θεωρητικό, αν θυμάστε την εκκλησιαστική όπερα μπούφα "ταυτότητες".

Ο φόβος τελείωσε το 2010 ή λίγο μετά: βλέπουμε και ζούμε πια την υλοποίηση ενός καινούργιου και πολύ πραγματικού σεναρίου καταστροφής: φτώχεια-αμάθεια-τυ-ραν-νί-α. Ναι, κατά το πάλαι "ψωμί, παιδεία, ελευθερία".

Απ' έξω

Πλησιάζει η δεύτερη επέτειος από την υπαγωγή μας στην Τρόικα. Ο εξωτερικός έλεγχος έγινε αρχικά αντιληπτός ως ο μοχλός που θα αποκυλούσε τον ογκόλιθο της κακοδιοίκησης, της διαφθοράς, αυτού που από την εποχή Σημίτη αποκαλούμε 'διαπλοκή' κτλ. Κάτι τέτοιο δεν κατέστη δυνατό. Γιατί δεν κατέστη δυνατό, στον βαθμό που ήταν κάτι τέτοιο εφικτό, είναι ζήτημα το οποίο έχει συζητηθεί εκτενέστατα, λεπτομερέστατα και με περισσό πάθος.

Γενικά, εδώ και δύο χρόνια χορτάσαμε λόγια και ρητορικές. Στα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα της παρούσας κατάστασης πάντως θα συγκαταλέγεται οπωσδήποτε και η πλήρης χειραφέτηση των μέσων ενημέρωσης: από αρνιά τη δεκαετία του '70, κομματικοί παρατρεχάμενοι τη δεκαετία του '80, πελάτες και συνέταιροι των κομμάτων τη δεκαετία του '90 και μετά, σε στιβαρούς ρυθμιστές και κραταιούς διαμορφωτές ρητορικών, απόψεων και πολιτικών πραγματικοτήτων. Τα ελληνικά μέσα δεν παρασκευάζουν απλώς συναίνεση πια (κατά το τσομσκιανό), παρά κατασκευάζουν πραγματικότητες και ερμηνεύουν με παρρησία και πλήρη αφοβία τα κοινωνικά συμφραζόμενα. Η στρεψοδικία και μονομέρεια της Fox δεν είναι πια εξωτικό στίγμα της αμερικανικής κοινωνίας.

Εν πάση περιπτώσει, κανονικά δεν έχω τίποτε να προσθέσω, εκτός από την προοπτική ενός Έλληνα του εξωτερικού, ο οποίος συνθέτει άποψη μιλώντας με πραγματικούς ανθρώπους αλλά και παρακολουθώντας τα μέσα σε μικρές δόσεις. Όσα θα πω παίρνουν, όπως πάντα, νερό ή, για τους λογιότερους, το χρειάζονται το αλατάκι τους.

Ακούγονται πολλά λοιπόν: ότι η ελληνική κοινή γνώμη πολώθηκε ή διχάστηκε· ότι η πρωτοφανής φονική βία μέσα από την οποία επαναχειραφετήθηκε η "ευνουχισμένη" αστυνομία κι αποκαταστάθηκε στοργικά στον βίαια κατασταλτικό της ρόλο μούδιασε και πάγωσε τους αγανακτισμένους και εξεγερμένους· ότι η κοινωνία καταρρέει ενώ παράλληλα ωριμάζει από τη μια η αυτο-οργάνωση κι από την άλλη ένας μάλλον εστέτ φιλανθρωπισμός·  ότι η πολιτική απαξιώνεται και ότι τα παλιά κόμματα πεθαίνουν· ότι ο φασισμός αναγεννάται από την τέφρα του ενώ η αριστερά, παρά την αβουλία και την ασυνάρτητη, αναιμική, αυτάρεσκη και πολυδιασπασμένη προσέγγισή της, φορτώνεται όλες τις αμαρτίες του δημόσιου βίου από τον καιρό της Βάρκιζας. Ίσως. Παράλληλα, ή και απεναντίας, εγώ βλέπω (και) κάποια άλλα πράγματα.

Πρώτον, οι φτωχοί αυτού του τόπου, οι "υποτελείς τάξεις" που λέει κι ο λενινιστής φίλος, απλώς εξαθλιώνονται περαιτέρω. Γίνονται και τυπικά φτωχοί. Είναι σφάλμα να ξεχνάμε ότι υποφέρουν κι εξαθλιώνονται ήδη από τουλάχιστον το 2004, για να δώσω ένα συμβατικό ορόσημο. Η ανεργία είναι πολύ υψηλή εδώ και χρόνια, η ζωή ήταν δυσανάλογα ακριβή στην Ελλάδα και πριν να αρχίσει το πετσόκομμα μισθών και συντάξεων. Αυτοί ποτέ δεν είχανε φωνή, κάνουν απλώς γραφικά περάσματα απόγνωσης από τους λαζόπουλους και τους αυτιάδες του κόσμου τούτου. Πριν ζούσανε με μακαρόνια και με ψώνια "που έφερνε σπίτι" η γιαγιά κι ο παππούς· τώρα ψάχνουνε στα σκουπίδια. Επίσης τώρα που η δημόσια υγεία αποσυναρμολογείται, αρρωσταίνουν περισσότερο και πεθαίνουνε πιο εύκολα. Ως εργαζόμενοι, παλιά, θα πήγαιναν από εργατικά ατυχήματα και τα συναφή, τώρα σβήνουν αλλιώς, επειδή δεν έχουνε λεφτά για φάρμακα και γιατρούς κτλ.

Δεύτερον, τα (πρώην) μεσαία εισοδήματα βάλλονται ομαδόν αλλά σε γενικές γραμμές δεν έχουνε φτάσει ακόμα στα χάλια των προ Τρόικας φτωχών. Ακόμα, λέω. Επειδή τα μεσαία εισοδήματα είναι στην πλειοψηφία τους νοικοκυραίοι, δηλαδή πολιτικά υποκείμενα με αστρονομικά υψηλή αδράνεια, στις τάξεις τους πρυτανεύει η επιθυμία και η ψευδαίσθηση, η φρεναπάτη μάλλον, ότι τίποτα δεν αλλάζει. Και με τις δύο ερμηνείες: και ότι "δεν αλλάζει ποτέ τίποτα σ' αυτόν τον τόπο" κτλ. κτλ. αλλά και ότι δε θα αλλάξει τίποτα σπουδαίο στον τρόπο ζωής τους. Γι' αυτό και θα αναδείξουν τη ΝΔ σε πρώτο κόμμα στις επόμενες εκλογές και γι' αυτό το ΠΑΣΟΚ θα συνεχίσει να υπάρχει.

Τρίτον, τα μεσαία έως υψηλά εισοδήματα δεν έχουνε κανένα πρόβλημα επιβίωσης. Άλλωστε δε βασιζόντουσαν ποτέ ούτε στη δημόσια παιδεία, ούτε στη δημόσια υγεία, ούτε στις δημόσιες συγκοινωνίες. Απλώς πλέον καταναλώνουν λιγότερο, αποταμιεύουν λιγότερο, δεν επενδύουν πια. Επίσης έχουνε βροντερή φωνή, φωνή καθεστωτική και ψευδεπίγραφα ορθολογιστική: ανάμεσά τους βρίσκονται οι λόγιοι των 4000 ευρώ μηνιαίως (όπως έλεγαν και στο τουίτερ) που κουνάνε το δάχτυλο στην ανάξια, διεφθαρμένη και τουρκοβαλκανική πλέμπα που πετάει αποτσίγαρα στον δρόμο και τα έκανε όλα σαν τα μούτρα της. Την πλέμπα που καλείται με 400 ευρώ μηνιαίως να ζήσει από 2 έως 5 άτομα.

Τέταρτον, το πολίτευμα στην Ελλάδα διαμορφώνεται σε μια περιορισμένης ευθύνης δημοκρατία, σε μια κοινοβουλευτική αυταρχία κατά τα πρότυπα της δεκαετίας του '50, στην οποία οι πολιτικοί που θα επιβιώσουν και οι σχηματισμοί στους οποίους θα συμμετέχουν θα πλασάρονται ως το μετριοπαθές αντίβαρο στις φασιστικές και νεοναζιστικές οργανώσεις. Ήδη οι φασίστες και οι νεοναζί έχουν αναλάβει ρόλους τραμπούκων που αντιμάχονται τους αριστερούς και αναρχικούς "κουκουλοφόρους": οι μεν, ασκεπείς κι ακουκούλωτοι, θα σφάζουνε μετανάστες και θα χαρακώνουν αλλοδαπές (κατά προτίμηση γηραιότερες και βαλκάνιες) πόρνες με την ανοχή της αστυνομίας ίσως, οι δε θα σπάζουνε βιτρίνες τραπεζικών ναών και θα καίνε τα σινεμά μας (και, μια μέρα, την Εθνική Βιβλιοθήκη, όπως λεει η αυτοεκπληρούμενη προφητεία). Κάπως έτσι έχουν ήδη κάνει τη διανομή τα μέσα ενημέρωσης . Άλλωστε, παλαιόθεν η λεγόμενη "αστική τάξη" έβαζε τους ακροδεξιούς να λειτουργούν ως αντίπαλον δέος των αριστερών και των αναρχικών αλλά και ως μορμολύκειο μιας κατάστασης πραγμάτων χωρίς την κηδεμονία της. Δυστυχώς, βεβαίως, πολλές φορές η κατάσταση ξεφεύγει από τα χέρια των "αστών". Να υποσημειώσω επί τη ευκαιρία πόσο ωραία ταιριάζει το ΚΚΕ σε αυτό το σκηνικό, όπως λέει επιγραμματικά κι εδώ: μην κάνετε τίποτα γιατί "είναι καταδικασμένο να αποτύχει" (εκτός απ'το να ψηφίσετε ΚΚΕ).

Πέμπτον: δεν υπάρχει θέμα εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ. Ή θα καταργηθεί το ευρώ ή θα παραμείνουν όλες οι χώρες εντός της ευρωζώνης. Βάλτε κάποιο υψηλό στέλεχος που δουλεύει σε τράπεζα (αυτοί ξέρουν καλύτερα από τους "οικονομολόγους") να σας εξηγήσει γιατί μια υποτιθέμενη έξοδος της Ελλάδας από το ευρώ θα χτύπαγε άσχημα τις μεγάλες χώρες της ευρωζώνης. Μα, θα πείτε, με το επιχείρημα της παραμονής στο ευρώ... ε, αυτό μας πάει πίσω στον ρόλο των μέσων.

Τι θα γίνει λοιπόν; Θα δούμε. Θα δούμε αφού τα μεσαία στρώματα νιώσουν πραγματικά το τέλος του σχολείου, αφού δούνε πανεπιστήμια να κλείνουν, αφού το Υγεία και το Ιατρικό δε θα είναι "για καλύτερα" αλλά η μόνη ελπίδα επιβίωσης, που θα περνάει από κάποιον από τους αυξανόμενους και πληθυνόμενους παντοίους αργυραμοιβούς, αφού υιοθετήσουν τη δίαιτα ζυμαρικών που κάνουν οι όντως φτωχοί εδώ και χρόνια· όταν οι αυτόχειρες καταστηματάρχες και οι οπλοφόροι απολυμένοι πολλαπλασιαστούν. Προς το παρόν, ακόμα, βρισκόμαστε στη σφαίρα της ρητορείας, της χρηστομάθειας, των σεξουαλικών μεταφορών, της κινδυνολογίας. Προς το παρόν, για πολλούς τελείωσε η διαβίωση και 'μόνο', σειρά όμως έχουν η επιβίωση καθώς και οι πολιτικές και ατομικές ελευθερίες μας.

Αλίμονό μας.

Η ελευθερία ως προϋπόθεση

Make my boy realize that, at the side of the everlasting "why", there is a "yes". And a "yes" and a "yes"! -- 'A Room with a View'

Εντάξει, όταν υποσχέθηκα ότι θα γράψω για το σεξ, το εννοούσα φιλολογικώς, ας πούμε. Άλλωστε υπάρχουν αρμοδιότεροι, πιο πεπειραμένοι και πιο ταλαντούχοι από μένα, άντρες και γυναίκες, για να γράψουνε για το θέμα.

Θα γράψω λοιπόν με αφορμή το ότι προχτές τελείωσα επιτέλους τον ανθολογημένο Μεγάλο Ανατολικό. Πραγματικά μυθιστόρημα-ποταμός. Δε θα ξαναμιλήσω για όσα έγραψα στην προηγούμενη ανάρτηση: την ουτοπική πολιτική ιδεολογία του μυθιστορήματος, τον διδακτικό-προγραμματικό του χαρακτήρα, την επαναληπτικότητά του, το ότι θα μπορούσε να γίνει για την ελληνική ερωτογραφία ένας Σολωμός, ένα έργο με το οποίο θα μπορούσε να ανοίξει διάλογο κάθε Έλληνας και Ελληνίδα ερωτογράφος (κλέφτε τον, παιδιά, κλέφτε τον ανελέητα κι ανερυθρίαστα!), αντί να μιμούνται γοτθιές και γαλλικές τσόντες ή να αφηγούνται μεταλυκειακές φαντασιώσεις.

Ο Μεγάλος Ανατολικός είναι μια μεγάλη κιβωτός στην οποία ο Εμπειρίκος φόρτωσε όλα του τα ινδάλματα, πολλά διαβάσματά του, πολλούς καημούς του, όλες του τις ιδέες ως ψυχαναλυτής, ως ποιητής κι ως άνθρωπος, τον ίδιο τον εαυτό του, τις φαντασιώσεις του και -- σημαντικό αυτό -- όλη του την ποίηση. Το βιβλίο περιέχει πανέμορφα κομμάτια, κομμάτια για σχολικά βιβλία: που μπορούνε να σε εκπαιδεύσουνε στο τι είναι λογοτεχνία και γιατί ασχολούμαστε με αυτή την ιδιότροπη απόλαυση. Λόγου χάρη, το κεφ. 96 περιέχει μια ονειρεμένη και ονειρική περιήγηση της Άνδρου των παιδικών χρόνων του Εμπειρίκου. Έχεις κομμάτια που κάνουνε κομψό παστίς των γαλλικών μυθιστορημάτων που μεταφράζονταν σωρηδόν στην καθαρεύουσα, διαμορφώνοντας τη γλώσσα και την αφήγησή μας -- κι όχι μόνο σε λογοτεχνικό επίπεδο. Έχεις μακροσκελή παραθέματα και φευγαλέους υπαινιγμούς. Έχεις επίμονα μοτίβα (τον παφλασμό των κυμάτων λ.χ.) και στιγμιαίες μαρμαρυγές. Πραγματικό έργο ζωής ο Μέγας Ανατολικός, από αυτήν την άποψη.

Υπάρχει πολύ σπέρμα σε από το βιβλίο αλλά και πολλές λεπτές διακρίσεις, σχεδόν σοφές. Υπάρχει πολλή ελευθεριότητα αλλά και τρυφερότητα και πόνος, και βάσανο. Βρίσκεις άφθονη μεγαλοστομία και τολστοϊανά οράματα μα και ποίηση συγκλονιστική.

Ποίηση όχι μόνον υψηλή: του ωκεανού, του Πανός, του έρωτα, των μηχανών και του κύτους του πλοίου, της Ουτοπίας. Υπάρχει άφθονη γλωσσική τσαχπινιά στον Μεγάλο Ανατολικό, σχεδόν όσες και λαγνουργίες. Ανάκραση δημοτικής και καθαρευούσης, ποιητικά και με ίμερο. Το κεφάλαιο 54 από την αρχή έως το τέλος (όπου κι ένα "εις την άκραν της σφυζούσης αφαντάστως πούτσης του"), το τσαχπίνικο "συμπαθής ψωλοτρομπάρισσα" στο 39, κάτι "χονδρομπουρνέλλα" στο 45, η πληροφορία στο 40 ότι η "γαμική διαδρομή" λέγεται και "γαμιά" (κατά το "χεριά" κτλ.), μνημειώδεις διατυπώσεις όπως η "τέτοια λόγια ερωτικά, της τρυφερότητος και της καύλας" στο 68. Εύστοχα σύνθετα σαν το "γαμοπαρμένος" στο κεφάλαιο 41· κάτι σαν το "καρδιοσπαράχτρα θλίψη" στο 53, κι αχ αν την έχει πει καλύτερα κανείς τους τη θλίψη ποτέ.

Ο Μέγας Ανατολικός θα έπρεπε να είναι η αρχή, θα έπρεπε να γίνει η αρχή. Η αρχή για "να συζητάμε τα κορμιά μας και τα λάγνα έργα τους όχι γιατί μας έχει κόψει η καύλα τα γόνατα και γιατί είμαστε λιγούρια και μπακούρια και αγάμητες, παρά γιατί πρέπει να συζητιούνται και αυτά στη δημόσια σφαίρα". Η αρχή για να αρχίσουμε να γδέρνουμε το σκληρό βερνίκι της καταπίεσης, έστω στα ερωτικά μας, έστω και λίγο, που κάνουν τον Άρη Μαραγκόπουλο να παραπονιέται δικαιολογημένα στον πρόλογο ενός μυθιστορήματός του (δε θυμάμαι ποιου) ότι δεν μπορείς να γράψεις για τον έρωτα όταν απευθύνεσαι σε ελληνικό λογοτεχνικό κοινό. Ακόμα χειρότερα: το σκληρό βερνίκι της καταπίεσης, εξαιτίας του οποίου στο φουτουριστικά αριθμημένο 2012, όπως γράφει εδώ,

"Την αυτοδιάθεση του κορμιού σου την [βαφτίζουν] πουτανιά", παρότι "τίποτα άλλο στον έρωτα που τόσο προφασίζονται δεν είναι ηθικό πέρα απο τα γυμνά σώματα που αδυνατούν να κρύψουν την αλήθεια... [...] Οι ώρες, οι μέρες, οι μήνες ή τα χρόνια που περνάμε με τους ανθρώπους που επιλέγουμε να ξαπλώσουμε δίπλα τους είναι το δώρο που κάνουμε ο ένας στον άλλον."

Όχι,  δεν πιστεύω καθόλου στις πρακτικές χρήσεις και στη χρησιμότητα της λογοτεχνίας, στους πλεχανοφικούς και σταλινικούς (του αποδίδονται έργα γλωσσολογίας και θεωρίας λογοτεχνίας) συσχετισμούς κοινωνίας και τέχνης του λόγου. Αλλά ο Εμπειρίκος ξεκάθαρα γράφει, συν τοις άλλοις, και ένα ογκώδες μανιφέστο. Εν πολλοίς ξεπερασμένο: συμβαίνει αυτό με τα μανιφέστα. Αλλά, όπως και με άλλα μανιφέστα, ο Μέγας Ανατολικός είναι φορέας μεγάλων αληθειών και μεγαλύτερων αναγκών, της εξής μίας: της ανάγκης για ολόπλευρη κι ολόψυχη ελευθερία.

Το Χάος της αγάπης Β'

Φαντάζομαι μια κινηματογραφική σκηνή από αυτές που δε γυρίζονται πια, γιατί μας εφαγε η ειρωνεία κι ο μεταμοντερνισμός κομμάτι-κομμάτι σαν μπισκοτάκι. Ο Μάλαμας τραγουδάει το "Σ' τα είπα όλα" (σιωπή, ΔΜ) και δυο εραστές κοιτιούνται με νόημα. Το ανάλογο νόημα.

Πήγα χτες σε μια μουσική σκηνή, καιρό είχα να πάω. Με κάλεσε ένας φίλος, από τους πιο οξυδερκείς ανθρώπους που έχω γνωρίσει στη Μεγαλόνησο (λέμε "οξυδερκής", δε λέμε "έξυπνος" -- είναι βρώμικη λέξη. Έξυπνος είναι ο Θέμος, ο Μπένυ, ο Μεγαλοδημοσιογράφος. Ο έξυπνος λέει εξυπνάδες, σοφιστής πουλημένος). Άκουγα τη 'Ρωγμή του χρόνου' και θυμήθηκα ένα στίχο από το Λύκειο, Αντιγόνη:

ἀλλ᾽ οὐδὲν αὐτῷ τῶν ἐμῶν μ᾽ εἴργειν μέτα

Οι εμοί. Η Αντιγόνη εννοεί την οικογένεια, τον πεθαμένο Πολυνείκη. Οι εμοί εμοί; Οι φίλοι. Οι δικοί μου. Οι αγάπες.

Την τελευταία λέξη για την αγάπη την έχει πει ο Απόστολος Παύλος στο κεφάλαιο 13 της Α' προς Κορινθίους, στον γνωστό "ύμνο της αγάπης". Όσο κι αν προσπαθούν οι θεολόγοι να τον κουρέψουν και οι οπαδοί του πρακτικού βίου να τον θαμπώσουν, εκεί τα λέει όλα. Φίλα με τώρα.

Όλοι κάπου θα ξοδέψουμε τις ζωές μας. Το στοίχημα του Πασκάλ δεν είναι παρά ένα στοίχημα. Αν είναι να τις ξοδέψουμε, ας τις ξοδέψουμε στην αγάπη. Αυτό σκεφτόμουν έφηβος. Αυτό σκέφτομαι τώρα. Μυαλό δεν έβαλα.

Σέβομαι και τιμώ όλος δέος και ευγνωμοσύνη τον έρωτα, το πάθος που (όπως είπε κάποτε μια αγάπη) καταναλώνει σκοτάδια και παράγει θερμότητα, κάποτε και φως. Τον έρωτα τον σέβομαι και τον τιμώ με το σώμα και με το πνεύμα και ολόψυχα. Αλλά αναγνωρίζω, κάθε μέρα της ζωής μου, την υπεροχή της αγάπης. Ιδίως τώρα πια, την εποχή μετά τον καταναλωτισμό, την εποχή που το δήθεν λίγοι πια είναι πρόθυμοι να χάψουν και να ανεχτούν. Κι είναι αλλόκοτο αλλά όμορφο πώς μία αγάπη μπορεί να φωτίσει πλαγίως άλλες αγάπες, κι όλες τους μαζί ετερόκλητες και ποικίλες σχέσεις κι αλισβερίσια και συναντήσεις και συνδέσμους.

Η ζωή δεν είναι απλή. Τα μεγάλα λόγια είναι ωραία κι εμψυχώνουν, αλλά η ζωή είναι πέρα και πάνω από αυτά. Δεν είμαστε εμείς και οι απόψεις μας, οι αλήθειες που σεπτά και όλο ευλάβεια λιτανεύουμε, υπεράνω της ζωής. Η ζωή ξέρει να μας ρίχνει σκαμπιλάκια, συνήθως όταν πιστέψουμε ότι, ξέρω γω, πορευόμαστε μέσα της με τιμή και κατά συνείδηση, όταν θα πούμε "οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων, ἅρπαγες, ἄδικοι, μοιχοί, ἢ καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης". Η ζωή θα μας καλέσει για εξηγήσεις πάνω που θα νομίσουμε ότι είμαστε τακτοποιημένοι στις υποχρεώσεις μας απέναντί της. Και τελικά θα μας υπαγορεύσει τους όρους της ρητά και χωρίς πολλά περιθώρια για δικές μας ερμηνείες.

Καθένας από εμάς έχει 2-3 πράγματα εύκολα, διαφορετικά ο καθένας, και δυσκολευόμαστε σε όλα τα άλλα. Όταν σμίγουμε μπορούμε να δώσουμε από αυτά που είναι για εμάς εύκολα. Ή μπορεί να καθιζήσουμε παρέα, και να αφήσουμε αυτό που δυσκολεύει εμάς να κάνει και του άλλου τη ζωή δύσκολη. Αυτό είναι θέμα επιλογής.

Για το σεξ και για το Βερολίνο θα γράψω άλλη φορά. Το υπόσχομαι. Πάω τώρα για ύπνο.

Σκορποχώρι

Άρχισα να γράφω ένα ποστ, γκράντε, με τη γνωστή μανιέρα: ξεκιναγε από προσωπικά βιώματα (το Βερολίνο: η αγαπημένη πόλη, η πόλη για αγάπη), συνέχιζε με τον εμπρησμό του Ράιχσταγκ μέσα από μαθητικές μου μνήμες, πήγαινε στην αδίστακτη μηχανή προπαγάνδας που είναι τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης, στους πέραν αμφιβολίας πουλημένους λειτουργούς τους. Καλά το πήγαινα. Όπως το διάβαζα, το έσβησα.

Σηκώθηκα να φτιάξω ένα μαρτίνι. Ήπια λίγο νερό. Έβγαλα τον πάγο από τον καταψύκτη, τον έριξα στο ποτήρι, το τζιν από πάνω. Κι ας νερώσει. Ποιος είναι για σέικερ, αναδευτήρια κι ελιές και παγωμένα ποτήρια τώρα.

Στάθηκα και σκέφτηκα όσα μου έδωσαν χαρά από τη Δευτέρα μέχρι σήμερα. Λαμπρά γαλάζια αστέρια σε έναν κατά τ' άλλα σκοτεινό ουρανό.

Μίλησα στο τηλέφωνο με τον Ρακάσα. Με ρώτησε αν θα πάω στην Ελλάδα για τις εκλογές.

Πότε είναι οι εκλογές; 29 Απριλίου; 6 Μαΐου; Κι αν πράγματι στις 6 Μαΐου, θα προλάβουνε μέχρι τότε να κάψουνε κανα μικρό ράιχσταγκ; Να τα ρίξουνε στους μπαχαλάκηδες και τους συριζαίους και τους μανιακούς αντεξουσιαστές που υπονομεύουν το πολίτευμα κι απόψε κάψανε τη Βαρκελώνη; Θα υπάρχει χρόνος να εξηγήσουμε στον μέσο Έλληνα ότι η μετανάστευση είναι το πρόβλημά μας και όχι οι κατά τεκμήριο αλλοπρόσαλλες (είπαμε: τεχνητός λιμός Ουκρανίας επί Στάλιν) μέθοδοι της τρόικας: Strength through Faith, Growth through Penury. Amen.

Το μεσημέρι σκεφτόμουν τους ανθρώπους μου στην Ελλάδα. Ανήσυχος. Θυμήθηκα τη γνωστή σκηνή-κλισέ από το Καμπαρέ, όπου ο Γερμανός αστός λέει στον Μάικλ Γιορκ ότι θα αφήσουνε το NSDAP να κανονίσει τους κομμουνιστές και μετά θα το μαζέψουν. Ίσως όχι αρκετά κλισέ, δυστυχώς.

Τελικά δεν κατάφερα να γράψω το ποστ. Δεν είναι κούραση, ίσα ίσα: αισθάνομαι περίφημα.

Η πρώτη μέρα της άνοιξης

Και ημέρα Ποίησης, λέει. Μια μικρή εξαίσια ανθολογία από τον Τσαλαπετεινό.

Κι ένα μικρό συμπλήρωμα εδώ, όπου συναντιούνται η πρώτη μέρα της άνοιξης και η λαχτάρα για ελευθερία:

κι ἔβλεπα τ᾿ ἄστρο τ᾿ οὐρανοῦ μεσουρανὶς νὰ λάμπει
καὶ τοῦ γελοῦσαν τὰ βουνά, τὰ πέλαγα κι οἱ κάμποι·
κι ἐτάραζε τὰ σπλάχνα μου ἐλευθεριᾶς ἐλπίδα
κι ἐφώναζα: «ὢ θεϊκιὰ κι ὅλη αἵματα Πατρίδα»
κι ἅπλωνα κλαίοντας κατ᾿ αὐτὴ τὰ χέρια μὲ καμάρι·
καλή ῾ν᾿ ἡ μαύρη πέτρα της καὶ τὸ ξερὸ χορτάρι.

 Δ. Σολωμός: Κρητικός

Μετανάστευση στην Κύπρο

Εδώ και πολλούς μήνες με ρωτούν πολλοί φίλοι και γνωστοί αν είναι καλή ιδέα να μεταναστεύσει κανείς στην Κύπρο.

Η απάντηση εξαρτάται από το ποιος ρωτάει. Ωστόσο θέλω να κάνω κάποιες πολύ πρακτικές και πεζές επισημάνσεις που ίσως φανούνε χρήσιμες σε όσους το σκέφτονται (κι ίσως δε θέλουν ή δεν μπορούν να το συζητήσουνε μαζί μου).

Είναι μακράν
Όχι ιδιαιτερως: μόλις 100 λεπτά από την Αθήνα και 2 ώρες από τη Θεσσαλονίκη με ναύλα €140 με €280 πήγαιν'-έλα. Αλλά μόνον αεροπορικώς. Νησί. Χωρίς ακτοπλοϊκές συνδέσεις. Η Βυρηττός είναι 22 λεπτά και το Τελ Αβίβ 38.

Του κυρ Βοριά
 Το καλοκαίρι (Μάιο-Οκτώβριο) η ζέστη φτάνει τους 47 υπό σκιά -- συνήθως εκεί μεταξύ 37 και 41 -- με μέχρι και 85% υγρασία. Το χειμώνα οι θερμοκρασίες δεν είναι πολύ χαμηλές αλλά μεταξύ Νοεμβρίου και Απριλίου η θέρμανση είναι απαραίτητη, και λόγω ανέμων και υγρασίας, ό,τι κι αν σας πουν οι ντόπιοι.

Τα λεφτά είναι πολλά
Πολλοί ακούνε για τις κυπριακές αμοιβές και τους τρέχουνε τα σάλια. Να μη λησμονούν ότι το κόστος ζωής στην Κύπρο είναι πανάκριβο, ιδίως η στέγαση και οι μετακινήσεις, ενώ για θέματα υγείας αναγκάζεται κανείς να καταφύγει σε ιδιώτες ή και στο εξωτερικό (Ελλάδα ή Ισραήλ) πολύ πιο συχνά από ό,τι στην Ελλάδα. Επίσης, πρέπει να προστεθεί σε όλα το κόστος μετεγκατάστασης. Οι συγκοινωνίες είναι σε νηπιακό στάδιο και το (δεξιοτίμονο) αμάξι απαραίτητο.

Πετραδάκι πετραδάκι
Έχοντας υπόψη ότι όποιος πρωτοέρθει στην Κύπρο θα πρέπει να νοικιάσει διαμέρισμα: πανάκριβα (με χαμηλό λόγο τιμής προς προϊόν) και πολύ συχνά με προβλήματα που δεν περιμένει κανείς, π.χ. έλλειψη θέρμανσης, κακή μόνωση, προβληματικές αποχετεύσεις. Αυτό οφείλεται στο ότι στην Κύπρο κατά κύριο λόγο ενοικιάζουν όσοι περιμένουν να αποπερατωθεί το σπίτι τους ή οι ξένοι.

Αδέρφια μας

Η κουβέντα κατά πόσον οι Ελληνοκύπριοι μάς αγαπούν, συμπαθούν ή όχι είναι τελείως άνευ περιεχομένου. Αν έχετε ελληνικό διαβατήριο και δεν είστε Πόντιος από την πρώην ΕΣΣΔ, η υποδοχή που θα έχετε από τους Ελληνοκύπριους θα είναι προνομιακή, τάξεις μεγέθους καλύτερη από οποιουδήποτε άλλου ξένου.

Δεν είναι ως εδώ η πατρίδα μας
Η Κύπρος δε μοιάζει καθόλου με την Κρήτη, ούτε ως τοπίο ούτε ως κάτι άλλο. Δε μοιάζει με την ελληνική επαρχία. Η ζωή στην Κύπρο δεν είναι σαν τη ζωή στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής επαρχίας. Μην περιμένετε να βρείτε το Ηράκλειο στη Λευκωσία, όσο κι αν μοιάζουν, ή την Κω στη Λάρνακα ή την Καλαμάτα στη Λεμεσό. Οι διαφορές στα έθιμα, στη νοοτροπία, στους τρόπους, στη συμπεριφορά, στον τρόπο ζωής είναι ευδιάκριτες ακόμη και στα μάτια των ξένων που έχουνε περάσει και από την Ελλάδα και από την Κύπρο.

Μικρός και μέγας
Η ελληνοκυπριακή κοινωνία είναι πυκνά δικτυωμένη, οι κοινωνικές σχέσεις είναι πρωταρχικής σημασίας. Η ενσωμάτωση των ξένων που δεν παντρεύονται ντόπιους είναι αργή και ποτέ δεν προχωρεί πολύ: θα συγχρωτίζεστε ξένους, κυρίως άλλους Καλαμαράδες (δεν είναι βρισιά ο όρος). Οι Ελληνοκύπριοι και δε βρίζουν και αποφεύγουν αντιπαραθέσεις, καβγάδες και συγκρούσεις, ωστόσο δε θα διστάσουν να σας μαχαιρώσουν πισώπλατα. Με την εγκατάστασή σας πιθανόν να σας υποδεχθούν με τραπεζώματα, πεσκέσια και κεράσματα άνθρωποι που γνωρίζετε ελάχιστα. Σε αυτό η Κύπρος θυμίζει κοινωνική οργάνωση χωριού. Ταυτόχρονα, οι δημόσιες υπηρεσίες δουλεύουν, χωρίς να είναι τυπολατρικές, ιδίως άμα μιλάτε ελληνικά ή αγγλικά.

A life less ordinary
Η κοινωνία είναι βαθιά κονφορμιστική και συντηρητική, πρυτανεύει το "κάνουμε και δε λέμε" που είπε κάποτε ο Καραμανλής (ο θείος). Η ανοχή σε εναλλακτικές εμφανίσεις, εναλλακτικές συμπεριφορές και κάθε λογής μη-μέινστριμ προσανατολισμούς είναι χαμηλή, συγκρίσιμη με της ελληνικής επαρχίας. Οι αξίες και οι δραστηριότητες της κοινωνίας περιστρέφονται γύρω από τον γάμο, την τεκνοποίηση, τη δουλειά, τα αυτοκίνητα, τις ταβέρνες, το χτίσιμο σπιτιού και τα υπαίθρια μπάρμπεκιου. Επειδή είναι μικρός ο τόπος, ό,τι αποκλίνει από αυτά έχει μεν τον κύκλο του (φίλοι της μοτοσυκλέτας, τζαζίστες, σινεφίλ, γκέι, ποδηλάτες, ροκάδες, ποιητές, φίλοι του Μπαχ) αλλά θα είναι κύκλος μικρός έως σμικρότατος.

Θέμα επιλογών
Η Κύπρος είναι πολύ ασφαλής και ήσυχη, προσφέρεται για οικογενειακή ζωή με τον τρόπο που εικονογραφείται στις αναπαραστάσεις της αμερικανικής σαμπέρμπιας.

Όχι με βάρκα την ελπίδα
Ναι, μπορείτε να διοριστείτε στο κυπριακό δημόσιο, αλλά οι εκπαιδευτικοί έχουν (υπό κατάργηση μάλλον) μακρά επετηρίδα και οι υπόλοιποι προσλαμβάνονται με όχι πάντοτε αδιάβλητους διαγωνισμούς. Ο ιδιωτικός τομέας, ιδίως οι υπηρεσίες, προσφέρουν πολύ περισσότερες ευκαιρίες αλλά σε καμμία περίπτωση δεν περιμένουν εσάς (όποιος κι αν είστε) οι Ελληνοκύπριοι για να του δώσετε τα φώτα σας ή για να μοιραστείτε μαζί τους το ταλέντο σας: βρείτε δουλειά προτού εγκατασταθείτε στην Κύπρο. Επίσης, ήδη έχουνε προηγηθεί πολλοί συμπατριώτες σας.

Επισημαίνω ότι τα παραπάνω είναι γνώμες και απόψεις κάποιου ο οποίος ζει εδώ επί δεκαετία, όμως δεν παύουν να είναι υποκειμενικές.

Η Κιβωτός της Διαθήκης

Μια ανεικονική ανάρτηση

Οι 'κυνηγοί της χαμένης κιβωτού' βγήκαν το '81 αλλά εγώ τους είδα σε θερινό, τη Δήμητρα, με τους γονείς μου το επόμενο καλοκαίρι. Μου είχε αρέσει πολύ η ταινία, δε θυμάμαι γιατί. Μάλλον θυμάμαι μία σκηνή από εκείνη την πρώτη φορά που την είδα: τη στιγμή που οι ναζί ανοίγουν την Κιβωτό και βγαίνουν έξω τα χερουβείμ: αρχικά χαρωπά αγγελάκια, όπως εικονογραφούνται από τον Ραφαήλ και δώθε, μετατρέπονται ξαφνικά σε άγρια δρακουλιάρικα πύρινα πνεύματα, όπως αρμόζει στους φύλακες των περιεχομένων της Κιβωτού: των πλακών του Νόμου, της ράβδου του Ααρών και μιας στάμνας μάννα. Οι ναζί τήκονται ως τήκεται κηρός από προσώπου πυρός. Τόμοι ολόκληροι μονοθεϊστικής εικονογραφίας μέσα σε δευτερόλεπτα.

Στην εγκυκλοπαίδεια Δομή (έκδοση 1979) δεν υπήρχε λήμμα "Κιβωτός". Έπρεπε να διαβάσω τι ακριβώς ήταν αυτή η Κιβωτός σε μια Βίβλο εικονογραφημένη (κι αποκαθαρμένη από σχεδόν όλα τα μπρουτάλ στοιχεία) που μου πήραν κάπως απρόθυμα οι γονείς μου όταν πήγα τετάρτη δημοτικού, κατόπιν παροτρύνσεως της δασκάλας. Η θρησκεία δεν ήτανε καθόλου μα καθόλου της μόδας τότε, επικρατούσε μια κάπως αλλόκοτη ιδέα ότι εξανδραποδίζει τον νου, ότι στομώνει τις επιθυμίες, ότι ανακόπτει την κοινωνική πρόοδο: ήτανε πολύ της αριστεράς και της προόδου εκείνη η εποχή. Από την άλλη, ο πατέρας μου είχε άγχος να μορφώσουν τα παιδιά του σφαιρική (έτσι την έλεγε) γνώμη και εικόνα για τον κόσμο. Έτσι, για κάθε Βάγκνερ, ένας Διονυσίου· για κάθε Εγκυκλοπαίδεια της Σεξουαλικής Ζωής (τόμοι εφτά, ένας για κάθε ηλικία, μετάφραση από τα γαλλικά Άρης Αλεξάνδρου), η Βίβλος· για κάθε φεστιβάλ ΚΝΕ-Οδηγητή, ένα φεστιβάλ της ΟΝΝΕΔ (δυστυχώς αυτά δεν είχανε τραγούδια, ενώ η μάνα μου ρωτούσε "Μα, [Αμπού-Σραόσα], κάνει κι ο Αβέρωφ φεστιβάλ;")· για κάθε ταβέρνα "τα Καλάμια" στην Κυψέλη, μια πιτσαρία στην Κηφισιά. Πριν προχωρήσω: οι γεύσεις της μπριζόλας στα "Καλάμια" και του τηγανητού κολοκυθιού σε κουρκούτι είναι η δικιά μου, κοντινή μαντλέν. Άντε κι η άψητη ζύμη της πίτσας στην πιτσαρία της Κηφισιάς που μύριζε αρωματικά μαντηλάκια.

Έμαθα λοιπόν τελικά τι ήταν η Κιβωτός. Με εντυπωσίαζε η ιδέα από όσες πλευρές θέλετε: χρυσή να περιφέρεται στην έρημο· να την κουβαλάνε γύρω γύρω· η Αγία Γραφή περιέχει ακριβείς οδηγίες κατασκευής της· τα δύο γλυπτά χερουβείμ πάνω στο καπάκι της, με προδιαγραφές από τον Ίδιο που απαγόρευε "παντός ομοίωμα"· ότι όποιος την άγγιζε πέθαινε αλλά ότι την είχανε κλέψει οι Φιλισταίοι, όμως δεν κεραυνοβολήθηκαν· ότι παραμένει χαμένη για πάντα χωρίς κανείς να ξέρει ακριβώς πώς χάθηκε -- γενικά, ο Κύριος είναι απρόσεχτος με τα πράγματά Του, δείτε τι απέγινε ο Τίμιος Σταυρός λ.χ.

Στα 11 διάβασα Νταίνικεν, τότε τον διάβαζαν για λογοτεχνία, σήμερα θα θεωρούνταν βαρετότατος, ένας Λιακόπουλος εμβέλειας Γουμένισσας. Εκεί έλεγε ότι την Κιβωτό, έναν γιγαντιαίο πυκνωτή, την έφτιαξαν οι Ισραηλίτες με οδηγίες εξωγήινων, κι ότι εξωγήινο ούφο ήτανε και το χερουβικό άρμα του Ιεζεκιήλ. Μάλλον οι εξωγήινοι κατέβαιναν στην έρημο για να παίξουν με τους Ισραηλίτες για πλάκα, χωρίς σκοπό, όπως πηγαίναμε όλα τα ξαδέρφια την εποχή που τα διάβαζα αυτά να παίξουμε τα μεσημέρια με τις σαλούφες που ξεβράζονταν κατά χιλιάδες στην παραλία της Μηλίνας, μπας και οι γονείς μας κάνουνε τίποτε μέσα στα δωμάτιά τους, στην πανσιόν του κυρίου-πώς-τον-έλεγαν (πάντως όταν  το απόγευμα τους ανακοινώναμε τα αποτελέσματα των σαλουφοσαφάρι, ήταν ανεξαιρέτως χαμογελαστοί). Επειδή θεωρούσα ότι έχρηζαν σοβαρής απάντησης οι εικασίες του Νταίνικεν, είχα γράψει ένα άρθρο αναιρετικό των δοξασιών του· δυστυχώς δε δημοσιεύτηκε ποτέ.

Ξαναβρήκα την Κιβωτό ακούγοντας το Tender Prey του μεγάλου μου ινδάλματος, του Νικόλα του Κέιβ, όταν ήμουν Δευτέρα Λυκείου. Θυμάμαι απ' έξω τους στίχους του Mercy Seat:

in Heaven His Throne is made of Gold
the Ark of His Testament is stowed
from which all history unfolds

Και είχα πάθει τέτοια πλάκα... Για σκεφτείτε: η ηλεκτρική καρέκλα, το κάθισμα του ελέους, παραλληλίζεται με τον Θρόνο του Ελέους: Τόμοι ολόκληροι αμερικανικής κοινωνιολογίας μέσα σε λίγους στίχους. Κόλλησα με το τραγούδι, διαρκεί όσο ο κατάδικος ψήνεται στην καρέκλα, ένα παραλήρημα που -- όπως το Κιβώτιο του Άρη Αλεξάνδρου -- καταλήγει "and I think I told a lie". Τι να λέμε τώρα. Χρόνια μετά ρώτησα έναν Κύπριο αγιογράφο συμφοιτητή αν υπάρχουν απεικονίσεις του Θρόνου του Χριστού Κριτή. Βεβαίως, μου είπε. Και μου έδειξε κάτι τέτοιο, και κάτι τέτοιο και κάτι τέτοιο. Πουθενά η Κιβωτός. Βεβαίως -- γιατι τον ρώτησα -- μου εξήγησε ότι υπήρχαν θεολογικοί λόγοι που απουσιάζει η Κιβωτός (η σκιά του Νόμου, μπλα μπλα μπλα), όμως εγώ είχα απογοητευτεί. Πολύ. Άσε που καμμιά "δική μας" αναπαράσταση δεν προσέγγιζε το φοβερό βήμα, την τρομερή εικόνα που ο ποιητής Κέιβ συνθέτει. Το έμαθα καλά το μάθημα τότε: Ποίηση-Εικαστικά 2-1.

Μετά έπαψα να ασχολούμαι με την Κιβωτό και τη σκιά του Νόμου, είχε άλλωστε έρθει η εποχή για άλλες χάριτες. Ωστόσο των χαρίτων προηγείται η Κιβωτός,  Έτσι, πριν μπω στην Αγία Πόλη Ιερουσαλήμ τον Ιούνιο του 2011 την είδα μπροστά μου.

Και εις μνήμην Δόμνας Σαμίου

Πέθανε η Δόμνα Σαμίου και όταν το άκουσα ένιωσα σαν να έχασα δικό μου άνθρωπο.

Πολύ όμορφο και ψαγμένο αφιέρωμα στη Δόμνα Σαμίου υπάρχει εδώ από τον Τσαλαπετεινό.

Ανήκω σε μια γενιά που πρωτοξύπνησε στον κόσμο με τη Δόμνα Σαμίου στο ραδιόφωνο. Με τη φωνή της, όπως και αυτές της Κωχ, του Ξυλούρη, της Γαλάνη, του Λάκη Παππά, της Αλεξίου του Λοΐζου, του ίδιου του Λοΐζου, της Μπέλλου, του Κούτρα, της Μοσχολιού, της Μαρίκας Νίνου να σιγοντάρει "σύυυυυυυννεεεεεεεεφιάααααα" τον Τσιτσάνη. Μιλαώ τώρα για το τι ακούγαμε στο ραδιόφωνο παιδιά, Δεύτερο Πρόγραμμα κυρίως, για κάποια από τα στοιχεία που μας έχτισαν σαν γενιά, όχι για το τι άλλο ακουγόταν από το πικάπ και το κασετόφωνο στο σπίτι, ούτε για το τι άρχισα να ακούω στην πρώιμη εφηβεία.

Η γενιά μου μεγάλωσε κι άρχισε να σκέφτεται ενώ ανθούσε το αλλόκοτο λουλούδι της λεγόμενης νεορθοδοξίας, που ταχύτατα εκφυλίστηκε σε κρατούσα ιδεολογία αντικαθιστώντας τον μπααθικό τριτοδρομισμό του (Αντρέα) Παπανδρέου. Τέσσερα χρόνια πριν γεννημένος, και θυμόσουν τη Δεξιά και την τηλεόραση του Ανδριανόπουλου. Τέσσερα χρόνια γεννημένος μετά, και μετά βίας θυμάσαι την εποχή μόνο με ΕΡΤ και ΥΕΝΕΔ (το σήμα της οποίας, σήμα του ΓΕΕΘΑ, πάντα μου φαινόταν αλλόκοτο καββαλιστικό έμβλημα).

Η Παράδοση έγινε το νέο είδωλο. Παράδοση αποκαθαρμένη (χωρίς απρεπή αφηγήματα, χωρίς γαμοτράγουδα για καλόγερους οχτώ χρόνια καυλωμένους, για τον παπά από τη Βλαμαρή ή μουνιά ζουμερά), σοσιαλιστικοποιημένη (των Ελλήνων οι κοινότητες, Αμπελάκια και Σιάτιστα, το ξυνόν και ξυναμφότερον), ανατολιζέ (έξω τα μπουζούκια, η τσαμπούνα, τα λαούτα και τα κλαρίνα, μέσα τα ούτια και τα νέι και οι λοιπές φλαμπούτσες της καθ' Ημάς), ουτοπική κι αντιαστική (χωριό, λιβάδι, ψαρόβαρκα, πέτρα, ήλιος, ξερολιθιά, χειμαδιά, έλατο, αγνά προϊόντα χωριάτικα ατυποποίητα που μας τάραζαν στον κοιλόπονο). Αυτό το πράμα ξεκινούσε από τη λαϊκή εκδοχή του, π.χ. την επανεμφάνιση του ανώτερου κλήρου στη δημόσια ζωή (μετά το φιάσκο του 1987 με την εκκλησιαστική περιουσία και την αποπομπή Τρίτση), την αύξηση στη ζήτηση ευχελαίων, αγιασμών, εξομολόγων για τα σχολεία κτλ., και πήγαινε μέχρι τον υψηλόφρονα νεορθόδοξο στοχασμό των Γιανναρά (που γοήτευε πολύ μέχρι να του 'ρθει ότι η Λίστα του Σίντλερ είναι εβραϊκή προπαγάνδα) και Ράμφου αλλά και τη μελέτη των γραπτών του Περγάμου Ιωάννη, του Αντωνίου του Σουρόζ, της Τατιάνα Γκορίτσεβα και του π. Φιλόθεου Φάρου. Οι όποιες αντιδράσεις ήταν από μέρους της πολιτισμικά καθεστωτικής Αριστεράς (κυρίως ανθρώπων του ΚΚΕ) και από ό,τι counterculture υπήρχε στην Ελλάδα, αλλά και από τον κομψό και ψύχραιμο σουσουδισμό που πρέσβευε τη φυγή μας προς τας Ευρώπας και οίμωζε που δεν είμαστε Παρίσι (χιλιοειπωμένα αυτά).

Η αντίδραση της γενιάς μας σε αυτό το ελληνορθόδοξο πράμα περιγράφεται εδώ. Ακούγαμε οριεντάλ έντεχνα αλλά και δημοτικά και μας γύριζαν τα άντερα, κ.ο.κ. Ολο το ελληνικό παρελθόν το είχε καπηλευτεί η ιδεολογία της ελληνουριάς, της πασοκολεβεντιάς, του νεοπαπαδισμού-γεροντισμού. Επειδή δεν μπορούσαμε να ακολουθήσαμε τον Κώστα Μαυρουδή και τον Νίκο Δήμου στην Avenue Foch, στο Μαίιφαιρ και την Κουντάμ, ακολουθούσαμε ό,τι εναλλακτικό θα μας πήγαινε στο Μαραί, στο Κάμντεν και στο πρώην Ανατολικό. Όπου θα βρίσκαμε τόσους άλλους που αγαπούσαν την παράδοσή τους και τη δούλευαν και την ερμήνευαν, και μόνον εμείς είχαμε μαγκουφιάσει γιατί είχανε πέσει τα κομμάντα της Ελληνοελληνικότητας και μας είχανε στερήσει την παιδική μας ηλικία και το πόσο ωραία μύριζε η εκκλησία όταν ήσουνα μικρός και σε παίρναν οι μεγάλοι μαζί τους εκεί...

 Κι όμως, η φωνή και η δουλειά της Δόμνας Σαμίου δεν εξέπεσε ποτέ από τα αυτιά μας και τις καρδιές μας, αν μου επιτρέπεται να μιλάω εξ ονόματος οποιασδήποτε συλλογικότητας. Ποτέ. Γιατί δεν έφτιαχνε μουσειακή μουσική. Δε χρησιμοποιούσε τα τραγούδια για να μας διδάξει π.χ. πώς να είμαστε Έλληνες. Αντιλαμβάνομαι ότι έλεγε τραγούδια που ήταν ωραία τραγούδια γιατί ήταν ωραία τραγούδια (κάτι που, με διαφορετικό τρόπο, έκανε και η Κωχ όταν διασκεύαζε δημοτικά). Για καθήστε λ.χ. να σκεφτείτε τον στίχο αυτού του χιλιοτραγουδισμένου, δείτε πώς η Σαμίου το λέει όμορφα σαν ένα "κανονικό" τραγούδι (δηλαδή που μιλάει από την ψυχούλα μας), σε σχέση με την πιο 'ακαδημαϊκά' παραδοσιακή εκδοχή του σπουδαίου Καρναβά. Όχι ότι η Σαμίου δεν έκανε έρευνα, όχι ότι δεν της χρωστάμε την καταγραφή πραμάτων και θαμάτων (δείτε το αφιέρωμα του Τσαλαπετεινού). Αλλά η έρευνα δεν πρέπει (στη μουσική τουλάχιστον) να μπουκώνει την ψυχή μας, πρέπει να της δίνει τα εργαλεία να λαλήσει τα δικά της.

Νομίζω ότι η σπουδαιότητα της Σαμίου βρίσκεται εκεί που βρίσκεται, λ.χ., και του Ρος Ντέιλυ. Μεταφράζω αποσπάσματα από ένα κείμενο στο οποίο επιστρέφω για τρίτη φορά (διαβάστε το όλο):

Η μουσική είναι όχημα, όχι μουσειακό έκθεμα.
Πραγματική αυθεντικότητα είναι να οικειοποιείσαι αυτά που παιζόντουσαν πριν από σένα και να τα κάνεις δικά σου, άρα και να τα νοθεύεις.
Όμως η μουσική είναι ζωντανή: γι' αυτό αλλάζει, επειδή δεν έχει μπει ακόμα στη φορμόλη.

Γι' αυτό είναι σπουδαία η Δόμνα Σαμίου. Δεν αντιμετώπισε τα τραγούδια ως υλικό, ως σύμβολα ενός άλλου τρόπου ζωής, ως τα ιερά λείψανα της ελληνικότητας ή της Παράδοσης. Άλλωστε, η Παράδοση είναι πολύ παρεξηγημένη έννοια (έχω ξαναμιλήσει και εδώ για αυτήν). Πρώτα-πρώτα, πoλλές φορές αρκεί η μετάδοση από μία γενιά στην επόμενη για να καταστήσει κάτι “Παράδοση”. Και πρέπει να βγούμε λίγο από την κουβέντα της γνησιότητας με όρους ουσιοκρατίας: Το ότι κάτι είναι εξώφθαλμα πολιτισμική κατασκευή (τανγκό, χρήμα, ΑΕΚ, έθνος), δε σημαίνει ότι δεν μπορεί να είναι κομμάτι της ψυχής του ανθρώπου. Ιδανικά, δε θα χρειαζόμασταν ταμπέλες και πολύπλοκες διατυπώσεις περί πολλαπλών ταυτοτήτων. Το μόνο που καταφέρνουν αυτές οι κουβέντες είναι να μας στρέφουν προς το παρελθόν ως μουσειακό έκθεμα, ως τοτέμ. Ιδανικά θα αποδεχόμασταν ότι είμαστε η βιολογική μας φύση και τα βιώματά μας, από όπου κι αν προέρχονται. Και ίσως θα μπορούσαμε να βγάλουμε αγάπη και όνειρο μέσα από αυτά.

Το δικό μου μνημόσυνο για τη Δόμνα Σαμίου είναι ότι από τη φωνή και τα τραγούδια της μόνον αγάπη και όνειρο πηγάζει για μένα: ούτε ιδεολογίες, ούτε πεθαμένα πράματα. Να λοιπόν: η Δόμνα Σαμίου με τα υλικά ενός συλλογικού παρελθόντος έχτισε προσωπικές μας στιγμές και όνειρά μας. Τι πιο όμορφο.

Κατακερματισμένος: κι άλλες σημειώσεις

Σκόρπιες σκέψεις. Προϊόν κατακερματισμού και βαθειάς κόπωσης.

Πλάνες, πλάνες στο μυαλό μου (αν είναι δυνατόν!)
Ο ολντμπόης έλεγε τις προάλλες τα εξής:

Ένα κομμάτι μου -- σαφώς μικρότερο απ' ό,τι στο παρελθόν, πάντως ακόμη υπαρκτό -- κάθε φορά ανασκουμπώνεται: ρε μπας και το έχω παρακάνει; Ρε μπας και το ανεύθυνο είναι αυτό που κάνω εγώ και το υπεύθυνο είναι αυτό που κάνει ο Βενιζέλος (στο σημείο αυτό ανατριχιάζουν όσοι φοβούνται πως θα το γυρίσω πάλι στο "ναι μεν αλλά" και θα ψάξω να βρω τα δίκια του αντιπροέδρου σε αντιδιαστολή με τα δικά μας άδικα).

Nα μην ανατριχιάζουν, δεν θέλω να πω αυτό. Θέλω να πω όμως, πως οσοδήποτε φανατικά και να ενστερνίζομαι την μια πλευρά του δημόσιου λόγου, δεν παύει να με διαβρώνει υπόγεια και η αντίθετη πλευρά. Κάποτε θα θεωρούσα αυτή τη διάβρωση ζωτικά απαραίτητη. Τώρα ούτε αυτό δεν ξέρω.

 Εμένα το πρόβλημά μου είναι ελαφρώς διαφορετικό. Στην πραγματικότητα είναι το ζήτημα που με απασχολούσε εδώ: χοντρικά, ότι μπορείς να είσαι νηφάλιος, να είσαι συγκροτημένος, να έχει ειρμό αυτό που λες και να βασίζεται σε επιχειρήματα και σε στοιχεία ακόμη -- όλα αυτά -- αλλά να είσαι ντιπ για ντιπ εκτός πραγματικότητας. Και δε μιλάω μόνο για τους πανεπιστημιακούς -- μα τι υπέροχα ασυνάρτητο και ασυνεπές (και μικρόψυχο) στίφος! Έχω υπόψη λ.χ. τα κείμενα του Γεωργελέ στην Αβού.

Αχ η Αβού: μοιάζει πια με ένα πελώριο ντανταϊστικό εγχείρημα. Εκδίδεται κάθε βδομάδα ως το ηθικολογικό ισοδύναμο χιλιάδων ρεσώ κι αγιοκεριών εις μνήμην καμένων σινεμά, και σαν τη Χαλιμά που μιλάει με τα παιδιά: μια γροθιά στα μούτρα της κοινής λογικής αρθρωμένη με όρους ορθολογισμού, βαθέος καθωσπρεπισμού (εδώ τρυπώνει το στοιχείο νταντά) και αυτοματοποιημένης αντιλογίας. Ο δικός σου, ξένοιαστος, καθεστωτικός τύπος. Ο Γεωργελές λοιπόν. Πιάνουμε ένα εντιτό του. Το διαβάζουμε. Ναι. Ναι. Καλά το πας. Ναι. Ναι. Και ξαφνικά "Ζμπράααααααααφ!" πετάγεται (όπως οι φαλλοί που μοντάριζε ο Τάιλερ Ντέρντεν σε παιδικές ταινίες) κάτι που θα ήταν απολαυστικά σουρεαλιστικό αν δεν ήταν αποκαρδιωτικό.

Ζούμε τα ύστερα των μικρομεσαίων μας ιδεολογιών: το ΛΑΟΣ τερμάτισε μια εκδοχή του παλαιοπασοκικού πατριωτισμού. Η Μαλβίνα Κάραλη είχε τερματίσει το μεγάλο άρμα του νεορθόδοξου δόγματος (βρε κουτά), φέρνοντάς το μέχρι τις λογικές (ή μη) συνέπειές του. Ο Γεωργελές και (εν μέρει) η Σώτη Τριανταφύλλου μαρτυρούν στο πνεύμα του Νίκου Δήμου, αποτελούν το πλήρωμα του σουσουδισμού που, αντί να ασκεί κριτική, προτείνει τη μαζική φυγή στο παριζιάνικο όνειρο των καλών arrondissement, στα σαρωμένα πεζοδρόμια του Όσλο, στον γλυκασμό της King's Road και του Bloomingdale's: ταξικά όνειρα φερμένα από τις upper middle τάξεις πλούσιων χωρών.

Οπότε ναι: τι πιο δύσκολο και συναρπαστικό από την πραγματικότητα. Κι άσε τον Φίλιπ Ντικ να το παίζει. Θα μπορούσε να προβλέψει ο Ντικ τον Μπαμπινιώτη υπουργό Παιδείας; Κι αν ναι σε τέτοια κυβέρνηση;

(Ο τίτλος διαστρεβλώνει γνωστό στίχο του χιτ "Πάπιες" αυτωνών των θρύλων.)

"Την ευχή σου, δέσποτα", "Του Κυρίου!"
Αργά το πρωί είδα αυτή τη φωτογραφία στο τουίτερ του Audi του Μητροπολίτη Φωκίδος. "Τουλάχιστον δεν είναι μερσεντές", σκέφτηκα καγχάζοντας. Αμέσως θυμήθηκα ένα κείμενο που είχα διαβάσει πριν χρόνια σχετικά με το πόσο εύκολα μπορεί να γίνει ένας άντρας εξουσία (κι όχι παίξε-γέλασε εξουσία, κανονική) αν μπορεί να κηρύττει όσα δεν πιστεύει (όπως και οι πολιτικοί), με ελάχιστα λεφτά και εξίσου ολίγιστες σπουδές: αν γίνει δεσπότης. Ξεκινώντας από τις ατάκες που θυμόμουν, βρήκα στο γκουγκλ παραπομπή στο κείμενο αλλά η σελίδα στην οποία με έστελνε δεν άνοιγε. Με πείσμα ανασύνθεσα το σχετικό κομμάτι του κειμένου, πρόταση-πρόταση, με βάση ό,τι μου εμφάνιζε η αναζήτηση του γκουγκλ:

[Ένας δεσπότης γηραιός ολιγογράμματος] Στο κρεβάτι εξομολογείται, σαν να μονολογεί: Καλά πορεύτηκαμε με τον Χριστούλη ... Χωρίς πανεπιστήμια, χωρίς τίποτε άλλο, πορευτήκαμε με δόξες και τιμές, [...] Σε αυτό τον κήπο των εν Χριστούλη γερόντων με μερσεντές βλάστησε ο Αρχιεπίσκοπος, αυτός ο κήπος τον εξέλεξε, σε αυτόν τον κήπο βασιλεύει. Αλλάζει ο κήπος; ...

Θυμάμαι ότι ήταν ένα πολύ καίριο (αν και κάπως συνθηματολογικό) κείμενο. Αν έχετε κάτι περισσότερο, καλοδεχούμενο.

Ναι μεν, αλλά
Στο πρόωρα εορταστικό ποστ για την επταετία μου έλεγα για τους ανθρώπους που γνώρισα μέσα από τα σοσιαλμήντια. Αυτοί οι άνθρωποι (ξέρετε ποιοι είστε) είναι ο λόγος που έγινα "σίγουρα λιγάκι ευτυχέστερος πάντως".

Αυτό που δεν είπα είναι το δυσάρεστο, αυτό που χρειάζεται θάρρος, όχι απλή παρρησία. Πέρασα εφτά χρόνια στα ελληνικά σοσιαλμήντια σχετικά άνετα: αντιμετωπίζοντας ελάχιστη κακεντρέχεια, εκτεθειμένος σε πολύ λιγότερο κουτσομπολιό απ' ό,τι πολλοί αξιότεροί μου και -- πολλές φορές -- μέσα σε μακάρια άγνοια για το τι συνέβαινε γύρω μου. Αυτό οφειλόταν στη γεωγραφική απόσταση και στη γενικευμένη έλλειψη περιέργειάς μου ως ανθρώπου, αλλά και στο ότι αποφεύγω και απέφευγα της δια ζώσης γνωριμίες. Κυρίως όμως στο ότι ήμουνα προστατευμένος πίσω από την ξινή και βαρειά κι ασήκωτη αρματωσιά μου: η περσόνα μου είναι η πανοπλία μου.

Κι έτσι μου ξέφυγαν επικές μικροπρέπειες, μπηχτές και ξεφωνήματα πρώην ενδοσοσιαλμηντιακών σχέσεων (ερωτικών, επαγγελματικών, άλλων). Δε χαμπάριασα καν κάποια λίγο ή πολύ οργανωμένα συμφέροντα και την αλληλεπίδρασή τους με όσους ήθελαν διακαώς να ανακαλυφθούν. Δεν αντιλήφθηκα πως τα σοσιαλμήντια αποτελούνε δεξαμενές υπαλλήλων, εργοδοτών, πελατών, αρπαχτών: νυφοπάζαρα και jobcenter. Επαναλαμβάνω: όχι λόγω ανωτερότητας αλλά λόγω αφασίας μου. Λόγω του ότι στα σοσιαλμήντια μπαίνω λίγο για να ξεσκάσω, λίγο για να ξεσπάσω. Λίγο για να μάθω και λίγο για να συναντήσω. Για να καταλάβω και να με καταλάβουν.

Και για να μην το παίζω αφυψηλέας: υπάρχει πολλή μοναξιά (κάθε λογής -- όχι μόνο ερωτική ή φιλική ή και διανοητική) σε αυτόν τον κόσμο. Κανένας μας δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν τον έχει σπρώξει κάποια μοναξιά μέχρι κάποιον βαθμό στα σοσιαλμήντια (εκτός ίσως από τον Τάλω, που είναι μονοπρόσωπο πρακτορείο ειδήσεων-εγκυκλοπαίδεια-πολιτικός αναλυτής). Όλοι στο ίδιο καζάνι βράζουμε, το θέμα είναι αν κρατάμε το κεφάλι μας πάνω από τον χοχλό που βράζει.

Αλλά όλα αυτά είναι λόγια Λόγια: το υλικό που ανταλλάσσουμε όλοι εμείς οι σοσιαλμηντιοναύτες. Άντε και καμμιά φωτό, κανα βίντεο, κανα τραγούδι.