Δευτέρα, 24 Σεπτεμβρίου 2012

der Fall nach oben

στους Φίλους 

Είμαι άνθρωπος των παθών. Εννοώ κυρίως τα δύο αριστοτελικά πάθη, δηλαδή τον έλεο και τον φόβο. Όταν πρωτοάκουσα τον ορισμό της τραγωδίας, σε αυτό το σημείο κόλλησα: ότι, από όλα τα πάθη, ο Αριστοτέλης θεωρεί την τραγωδία καθαρτική ακριβώς αυτών των δύο παθών.

Είμαι άνθρωπος των παθών, ναι, και των άλλων, των προφανών· εκτός από τον τζόγο. Η μεγάλη πλειονότητα όσων ακούω, βλέπω, νιώθω, ζω εγείρουνε πάθη μέσα μου. Με άλλα λόγια, τρώω πολλά φλας και μάλιστα σε ανύποπτο χρόνο. Μάλιστα, επειδή το εξωτερικό μου περίβλημα είναι συνήθως απαθές, νεφοσκεπές κι ακύμαντο, δε φαίνεται εύκολα ότι με κλυδωνίζουν πάθη κι έτσι η συμπεριφορά μου καμμιά φορά γίνεται απρόβλεπτη, για να το πω κάπως ευγενικά. Συνήθως ως δυσάρεστη έκπληξη, σπανίως ευχάριστη.

Το παραπάνω είναι προϊόν ενδοσκόπησης. Η ενδοσκόπηση είναι από τις προσφιλείς ενασχολήσεις του δυτικού ανθρώπου, ίσως και του ανθρώπου εν γένει. Αυτό το "ένδον σκάπτε", που λέμε, η για πολλούς διαρκής απόπειρα να πετύχουμε το χιμαιρικό "γνώθι σαυτόν". Χρησιμοποιούμε την ενδοσκόπηση με σκοπό να αποκαλύψουμε αλήθειες για το σημαντικότερο και πιεστικότερο ζήτημα καθενός από εμάς: τον εαυτό μας. Με περιορισμένη, βεβαίως, αποτελεσματικότητα. Άλλωστε,  όπως η ψυχολογία και η ψυχανάλυση έδειξαν, η ενδοσκόπηση είναι το αντίστοιχο π.χ. της αυτοψηλάφησης: όσο συστηματική, έντονη και λεπτομερής κι αν είναι, δεν υποκαθιστά τα διαγνωστικά μέσα του ειδικού.

Εγώ από αυτά δεν πολυξέρω. Έχω καταλάβει κάτι άλλο όμως. Όποιος κοιτάζει μέσα του, κανονικά πρέπει να βλέπει μια άβυσσο: την αντανάκλαση ή τις θαμπές φωτεινές σκιές των φώτων της καθώς και τα πηχτά σκοτάδια του ασυνειδήτου (που τίποτε δε θα φανερώσουν αβίαστα). Πρέπει να βλέπει τα βάθη της αβύσσου, τα οποία σβήνουν κι εξαφανίζονται πριν οριστεί κάποια γραμμή φυγής για να δείχνει προς τον βυθό της. Κοιτώντας μέσα σου ίσως βλέπεις ένα τοπίο, ίσως βλέπεις έναν ουρανό να σε τραβάει προς τα πάνω ή ένα πέλαγος να σε καλεί προς τα έξω (αλλά το "έξω" της θάλασσας είναι το "μέσα" και "βαθιά"). Όποιος κοιτάζει μέσα του βλέπει την άβυσσο που διαρκώς βαθαίνει όσο προχωράει κανείς μέσα της -- όπως το φεγγάρι που πάντα μας ακολουθεί. Δεν είναι βεβαίως άπειρη, απλώς εμείς έχουμε βραχείες ζωές και λίγο χρόνο για να την εξερευνήσουμε.

Κάνοντας την ενδοσκόπησή μας πολλες φορές είμαστε παγιδευμένοι στη σαμσάρα, στον κύκλο της νεύρωσης: στην αλάνθαστη αίσθηση ότι κάτι σπουδαίο μόλις ανακαλύψαμε κι ας είναι κάτι που έχουμε ανακαλύψει ξανά και ξανά, στην εντύπωση ότι κάτι σημαντικό μόλις διαπιστώσαμε -- και ίσως εμπεδώσαμε -- ενώ αυτόν τον ουδό τον έχουμε διαβεί ξανά και ξανά σαν διστακτικοί βρυκόλακες που πρέπει να τους μπάσεις μέσα στο σπίτι σου για να διαβούνε το κατώφλι του. Γυρίζουμε γύρω από την ίδια στροφή του λαβυρίνθου, κάνουμε ξανά την ίδια λάθος επιλογή μέσα στη μέθη μας που μας δόθηκε ξανά η δυνατότητα επιλογής. Της επιλογής να ξαναγυρίσουμε στα ίδια. Όσοι είμαστε στον κύκλο του 'ξανά εδώ' και του 'πάλι τα ίδια' εστιάζουμε στην τάχα καινούργια λεπτομέρεια που όλα θα τ' αλλάξει και η οποία μας κοίταζε κατάματα για χρόνια. Αντί για τις γραμμές φυγής της αβύσσου που σκιάζουν τα σκοτάδια της, βλέπεις την επίφαση του απείρου, έναν καθρέφτη να καθρεφτίζει όσα εσύ είσαι έτοιμος να καθρεφτίσεις, ετερόφωτος: έχεις εγκλωβιστεί μέσα σε μια περίπτωση του φαινομένου Ντρόστε, είσαι εγκιβωτισμένος επ' άπειρον μέσα στον εαυτό σου που εγκιβωτίζει τον εαυτό σου. Μπορεί να το λένε mise en abyme, αλλά είσαι πολύ μα  πολύ μακριά από την άβυσσο και την ελευθερία της πτώσης μέσα της, είσαι στριμωγμένος μέσα σ' ένα καρυδότσουφλο και λογίζεις τον εαυτούλη σου βασιλιά του άπειρου σύμπαντος: I could be bounded in a nutshell, and count myself a king of infinite space, were it not that I have bad dreams -- ειρωνικά και ιοβόλα δεν το έβαλε αυτό ο Ποιητής στο στόμα του Άμλετ;

Ο παπα-Γαβριήλ μού είπε όταν ήμουν δεκαοχτώ: "οι ωραίες αποφάσεις είναι οι δύσκολες αποφάσεις". Τρολάριζε Θουκυδίδη με το θρυλικό (και χιλιοκαπηλευμένο) "…τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ' ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον"; Με έβαζε να ψυλλιαστώ όσα θα διάβαζα στον Σαρτρ για τη μοναξιά και τη δυσκολία της ελευθερίας και την πλατεῖαν καὶ εὐρύχωρον ὁδὸν της mauvaise foi; Δεν ξέρω. Ξέρω ότι αυτή η μικρή κι ίσως ανέμελη συμβουλή με συντροφεύει. Ξέρω ότι κάθε φορά που τα πάθη μεταμορφώθηκαν σε ζώσα ποίηση, κάθε φορά που έσπασε ο κύκλος του ελέου για τον εαυτό μου, της αυτολύπησης, και του φόβου, ανοίχτηκαν μπροστά μου αδιανόητα τοπία. Τελικά αυτό και μόνο έχω να μοιραστώ απόψε.

GatheRate

12 σχόλια:

  1. Παραλλαγμένο φαινόμενο Ντρόστε, σαν αυτό (διαφορετικές κάθε φορά οι στάσεις των τεσσάρων). Κάνω τον έξυπνο, μόλις τώρα έμαθα ότι λέγεται φ.Ντ. αυτό το φρακταλικό πράγμα, ήθελα να πω ότι επιβεβαιώνεις πόσο επιφανειακός άνθρωπος είμαι εγώ. Το έχω ξαναγράψει, η πραγματικότητα γλυστρά πάνω μου όπως το νερό στο ψάρι. Αναρωτιέται κανείς, έτσι, τι στην ευχή είναι αυτές οι εκλεκτικές συγγένειες.
    Ήθελα να πω επίσης (προς μη-τιμήν μου), μια και ξεκινάς με πάθη, ότι το πάθος, την ανατριχίλα που μου προκαλεί το τραγούδι του Μπρελ που ακούω τώρα, δεν θα μου την προκαλούσε το ίδιο το αντίστοιχο γεγονός. Δεν είμαι περήφανος γιαυτό.
    Και θα πεις, για τον εαυτό σου ήρθες να μιλήσεις ρε Δύτη; Ε, ένδον σκάπτε, να.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Amsterdam, Ne me quitte pas ή το Chanson des vieux amants ακούς;

      Διαγραφή
    2. Πόσο χαίρομαι γι' αυτή την απάντηση. Για την ακρίβεια, αυτή η απάντηση με συγκινεί, για να καταλάβεις τα δικά μου πάθη :)

      Διαγραφή
  2. η τέλεια αγοροσυζήτηση- όχι της αγοράς, των αγοριών.
    αλλά να μη σας διακόπτω, βάζω την nina να λέει το ne me quitte pas και συνεχίστε

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Εδώ οφείλω να πω ότι προχτές διαφωνούσαμε με τη συμβία -ορολογία σραόσειος- ακριβώς για το ποια εκτέλεση είναι η καλύτερη, του Ζακ ή της Νίνας. Και σκάω μια και μονοπώλησα την κουβέντα.

      Διαγραφή
  3. οι άγγελοι τραγουδούν τα πάθη,
    δεν έχει καλύτερα και χειρότερα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Στα ζωντανά (και όχι ζωγραφισμένα) αυτοεγκιβωτισμένα σχήματα μπαίνει μια επιπλέον παράμετρος: ο χρόνος. Έτσι, το φως που φτάνει στην εκκατομυριοστή αντανάκλαση είναι πλέον γερασμένο και ο αρχικός καθρέπτης μπορεί ήδη να έχει σπάσει. Και στην πολλοστή πανομοιότυπη στροφή στο λαβύρινθο δεν είναι ότι δεν έχουμε αλλάξει σε τίποτα, όλο και κάποιο υπόγειο θεμέλιο κάπου ροκανίζεται κι ετοιμάζεται να καταρρεύσει.

    Στις ταινίες, όταν ο ήρωας πλέει σε ένα καρυδότσουφλο και κατευθύνεται προς την κόψη ενός αβυσσαλέου καταρράκτη (ναι, μόνο που όταν πλέεις δεν ξέρεις πόσο αβυσσαλέος είναι, οπότε;) ΠΟΤΕ δεν τσακίζεται. Που σημαίνει 2 αντιδιαμετρικά πράματα: α. η άβυσσος δεν είναι τελικά και τόσο ζοφερή και απαιτείται πίστη. β. είναι σινεμά και είναι παραμύθι, ΜΗΝ το κάνετε αυτό στο εντός σας σπίτι.

    Δεν είναι πάντα η βύθιση στην άβυσσο ασφαλής (λάθος επίθετο) τρόπος για μια θεαματική αλλαγή προοπτικής. Ναι, πιθανότατα θα είναι καθαρτήρια, ίσως όμως να μην αισθάνεσαι τίποτε στο τέλος για να το καταλάβεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Τι να προσθέσω ή να σχολιάσω εδώ. Τίποτα.

      Διαγραφή
  5. Nα υποβάλω τα σέβη μου στην φράση του sun Coater "η άβυσσος δεν είναι τελικά και τόσο ζοφερή και απαιτείται πίστη". Πάντα τέτοια.

    ΑπάντησηΔιαγραφή